Úrslitin í þjóðaratkvæðagreiðslunni í Bretlandi fyrir viku voru skýr: Bretar tóku ákvörðun um að yfirgefa Evrópusambandið og innri markað þess. Sigur útgöngumanna var ótvíræður, þótt hann væri naumur. En strax daginn eftir kom í ljós að þeir áttu engin svör við spurningunni: Hvað svo?
Enginn einn maður átti meiri þátt í sigri útgöngumanna en Boris Johnson fyrrum borgarstjóri Lundúna. Ef allt væri með felldu hefði hann verið sjálfkjörinn til að taka við sem forsætisráðherra til þess að breyta ákvörðun þjóðarinnar í veruleika.
RÖKIN FÉLLU HRAÐAR EN PUNDIÐ
Þegar til kastanna kom reyndist Boris Johnson ekki einu sinni njóta nægjanlega mikils trausts í Íhaldsflokknum til þess að bjóða sig fram til forystu. Á því er aðeins ein skýring. Málflutningurinn hefur einfaldlega ekki þótt nægjanlega trúverðugur til að fylkja flokknum undir merki hans.
Það sem hér hefur gerst er þetta: Boris Johnson vinnur örlagaríkustu kosningar í Evrópu eftir síðari heimsstyrjöld. Aðeins viku seinna hefur gildi þeirra röksemda sem hann tefldi fram fallið hraðar en breska pundið.
Gengisfall röksemdanna er svo mikið að helstu samherjar hans treystu honum ekki til að fara í leiðtogaframboð. Hann vann kosningarnar en týndi röksemdunum.
Ákvörðun bresku þjóðarinnar hlýtur að standa. Vandinn liggur í því að engin samstaða er um þær röksemdir sem forystumenn sigurvegaranna beittu. Enginn hefur hugmynd um hvers kyns tillögur á að leggja fyrir Evrópusambandið. Meira að segja reyndist Boris Johnson ekki hafa neitt plan í þeim efnum.
Málin hafa æxlast þannig að svo gæti farið að útgöngumenn í breska Íhaldsflokknum kjósi leiðtoga og forsætisráðherra úr röðum aðildarsinna. Það yrði mikil málefnalega niðurlægingin. Hún yrði sennilega mæld í öfugu hlutfalli við upphafningu sigursins í þjóðaratkvæðagreiðslunni.
BRETAR ÁKVÁÐU AÐ YFIRGEFA INNRI MARKAÐINN Í HEILD
Bretland hefur eins og Noregur og Ísland átt aðild að innri markaði Evrópusambandsins og staðið utan myntbandalagsins eins og þau. Aftur á móti hafa Bretar átt aðild að sameiginlegu landbúnaðarstefnunni og sameiginlegu fiskveiðistefnunni. En þeir hafa staðið utan vegabréfasamstarfsins sem Noregur og Ísland eiga aðild að.
Bændur studdu áframhaldandi aðild. Sameiginlega fiskveiðistefnan var heldur ekki tilefni eða rökstuðningur fyrir útgöngu þó að Englendingar hafi lengi verið óánægðir með hana. Eftir stendur að Bretar voru fyrst og fremst að hafna aðild að innri markaði Evrópusambandsins sem byggist á frjálsu flæði vöru, þjónustu, fólks og fjármagns.
Fjórfrelsið, sem svo er kallað, er samhangandi heild. Eftir á er ekki unnt að halda því fram að breskir kjósendur hafi bara verið að hafna frjálsri för fólks. Tillagan sem var samþykkt snerist um að segja skilið við innri markaðinn allan en ekki að hluta.
Útgöngumenn lofuðu hins vegar jafn greiðum aðgangi að mörkuðum á meginlandinu eftir útgöngu eins og fyrir. Engu er nú líkara en þeir hafi alls ekki átt von á að þurfa að standa við loforð sín. Alltént er augljóst að þeir hafa ekki verið undir það búnir að axla þá ábyrgð.
VILL ÍSLAND SAMSTÖÐU EÐA SUNDRUNGU?
Flestir áttu von á því að sigur útgöngumanna í Bretlandi yrði ný lyftistöng fyrir þjóðernispopúlista um alla Evrópu. En nú bendir margt til að vandræðagangur sigurvegaranna geti allt eins haft þveröfug áhrif. Staðan gæti þannig knúið hófsöm og ábyrg stjórnmálaöfl í álfunni til þess að taka höndum saman til þess að leysa þau verkefni sem vissulega hafa veikt Evrópusamstarfið upp á síðkastið.
Talsmenn íslensku stjórnarflokkanna hafa lengi endurómað röksemdir útgöngumanna í breska Íhaldsflokknum og breska Sjálfstæðisflokknum. Í því ljósi er allrar athygli vert að þeir hafa enn ekki stillt sér upp við hliðina á sigurvegurunum í bresku þjóðaratkvæðagreiðslunni. En þeir hafa heldur ekki lýst stuðningi við þau öfl sem vilja varðveita samstöðuna í Evrópu.
Utanríkisráðherra hefur brugðist við þessum nýju aðstæðum með ábyrgum hætti. En stjórnarflokkarnir verða eftir sem áður að svara með skýrum hætti í hvaða liði Ísland ætlar að vera. Það hefur ekki verið gert.
Ætla þeir að skipa Íslandi í fylkingu með þeim sem vilja nota úrslitin í Bretlandi til að fá fleiri ríki til að yfirgefa innri markaðinn og stuðla að upplausn Evrópusambandsins? Eða er ríkisstjórnin fús til að standa með þeim hófsömu og ábyrgu öflum í Evrópu sem ætla að standa vörð um innri markaðinn og um leið Evrópusambandið?
Norska ríkisstjórnin svaraði þessari spurningu strax og afdráttarlaust. Það hafa ríkisstjórnir annarra Norðurlanda einnig gert.
Ríkisstjórn Íslands hefur hins vegar verið skoðanalaus í heila viku varðandi þessa lykilspurningu sem lýtur að grundvallarhagsmunum landsins í bráð og lengd. Verður þessi þögn áfram stefna Íslands? Eða þarf nýja ríkisstjórn til að svara þessari spurningu?
