Mánuður er frá því að landlæknir lýsti því yfir opinberlega að ekki væri unnt að tryggja öryggi allra þeirra sem leita þjónustu á Landspítalanum. Síðan hefur ástandið versnað.
Erfitt er að ímynda sér að embættismaður hafi í annan tíma látið alvarlegri aðvörun frá sér fara. Við venjulegar aðstæður hefði mátt ætlast til tafarlausra viðbragða af hálfu heilbrigðisráðherra til að tryggja öryggi sjúklinga.
En með hliðsjón af þeirri flóknu stöðu sem verið hefur á vinnumarkaðnum má réttlæta að hann hafi farið fram með gætni í nokkra daga eftir aðvörun landlæknis. Nú er stundaglasið hins vegar tæmt.
Almennt er það rétt sem fjármálaráðherra og heilbrigðisráðherra hafa ítrekað mörgum sinnum frá því læknaverkfallið hófst á síðasta ári að kjaradeilur eigi ekki að leysa með lögum.
Sú afstaða byggir á tvennu: Annars vegar virðingu fyrir þeim grundvallarhugmyndum sem felast í réttinum til frjálsra samninga og vinnustöðvana. Hins vegar því raunsæismati að tíðar lagasetningar draga úr ábyrgð þeirra sem deila og þær leysa sjaldnast vandamálin til frambúðar.
Stjórnarskráin segir að í lögum skuli ákveða rétt manna til að semja um starfskjör sín. En hún mælir aftur á móti fyrir um að öllum skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika. Heilbrigðisráðherra á hverjum tíma ber ábyrgð á að þau lög séu sett og framkvæmd sem nauðsynleg eru í því skyni.
Stjórnarskrárvarinn réttur sjúklinga sýnist einfaldlega vera ríkari en samningsrétturinn.
Þegar hin alvarlega og þunga aðvörun landlæknis hefur staðið í mánuð getur heilbrigðisráðherra ekki setið lengur með hendur í skauti og treyst á guð og lukkuna. Hann verður að aðhafast í samræmi við stjórnskipulega ábyrgð sína.
Vandasamt inngrip
Fram hjá því verður hins vegar ekki horft að heilbrigðisráðherra er mikill vandi á höndum þegar inngrip með lögum verður ekki lengur umflúið. Lausnin þarf að ver sanngjörn og varða veg þeirra starfsmanna spítalans sem eru í verkfalli fram á við þótt kröfum þeirra sé ekki mætt að fullu í einni svipan.
Ráðherrann kemst heldur ekki hjá að horfa til annarra óleystra kjaradeilna sem eru utan við ábyrgðarsvið hans.
Þá þarf ráðherrann að hafa í huga að afstaða stjórnarandstöðunnar er óviss. Til þess að hafa vaðið fyrir neðan sig verður hann því að reikna með að hún kunni að taka þá óábyrgu afstöðu að krefjast þess að deilan verði leyst með því að fjármálaráðherra gangi að öllum kröfum óháð því hvaða áhrif það getur haft á almenna vinnumarkaðnum.
Þrátt fyrir þessar flækjur, sem eru allt í senn lögfræðilegar, tæknilegar og pólitískar, má hættuástandið ekki vara deginum lengur.
Verði verkföllin á Landspítalanum leyst nú má reikna með að þeir sem þurfa á þjónustunni að halda finni fyrir eftirköstum þeirra fram á haust. Þá hafa bein áhrif og eftirköst vinnustöðvana á spítalanum varað í heilt ár samfellt. Menn hljóta að veigra sér við að nota viðeigandi lýsingarorð um það ástand.
Nýtt kerfi
Almennt snúast vinnustöðvanir um hagsmuni sem meta má til fjár. Launakröfur og tap vegna verkfalla má setja á vogarskálar. Á sjúkrahúsum er hins vegar heilsa og líf fólks í húfi. Á hvorugt verður slegið fjárhagslegum mælikvarða. Eftir aðvörun landlæknis er í þessu ljósi siðferðilega ógerlegt að verja áframhaldandi vinnustöðvanir á Landspítalanum.
Að þessum deilum loknum færi best á því allir sem að þeim koma, beggja megin samningaborðanna, einhendi sér í að finna nýjar leiðir til launaákvarðana. Starfsfólkið þarf vitaskuld að geta treyst þeim til að skila ásættanlegum starfskjörum. Og almenningur þarf að losna við þann kvíðboga að þetta ástand geti endurtekið sig eftir þrjú ár.
Þau lagaákvæði sem tryggja eiga öryggi sjúklinga við vinnustöðvanir geta hugsanlega dugað í nokkra sólarhringa. En reynslan sýnir að þau duga ekki vikum saman. Uppstokkun á launaákvörðunarkerfinu er því brýn nauðsyn. Kerfisbreyting mun örugglega auka launakostnað ríkisins. En það má ekki gerast aftur að landlæknir þurfi að gefa út aðvörun af því tagi sem nú hefur legið án viðbragða í fjórar vikur.
