Flokksþing Framsóknar um síðustu helgi leiddi til óvenju mikilla viðbragða stjórnarandstöðu.
Forsætisráðherra fékk ámæli fyrir að hafa notað flokksþingið til að henda fram bombu um afnám hafta. Efnislega sagði hann hins vegar mest lítið og ekkert nýtt um það efni. Það kom á óvart.
Þótt mörgum finnist landsfundir flokkanna mismerkilegar samkomur má þó yfirleitt greina þar hvernig innanbúðarstraumarnir liggja. Þessi straumkort birtust ágætlega á Landsfundi Samfylkingarinnar fyrir skömmu og á nýafstöðnu flokksþing Framsóknar.
Fundirnir voru til að mynda misárangursríkir fyrir forystumenn flokkanna. Skyndiframboð gegn formanni Samfylkingarinnar varpaði sterkara ljósi á hvernig hægri og vinstri armar flokksins vega salt. Þó að reiptog milli þessara arma hafi verið kunnugt um lengri tíma varð þetta til þess að forystan fór veikari frá fundinum en hún kom til hans og málefnastaðan er óljósari.
Þessu var öfugt farið á flokksþingi Framsóknar. Rússnesk kosning flokksforystunnar sýnir einingu í innsta kjarna flokksins. Að því leyti kemur formaðurinn sterkari frá fundinum en hann fór til hans. Og flokkskjarninn virðist vera sáttur og samhentur um þá byltingu sem orðið hefur á málefnastöðu flokksins á skömmum tíma.
Gamla landbúnaðarstefnan virðist vera það eina sem eftir er af gamla Framsóknarflokknum. Að öðru leyti er það merkilegasta niðurstaðan af flokksþinginu að þjóðernispopúlisminn er orðinn föst og skýr ímynd nýrrar Framsóknar. Forystan sem bjó þá ímynd til er að sama skapi öflugri; að minnsta kosti inn á við.
Óvinaímynd í stað rökræðu
Það er ekki sjálfgefið að málefnatogstreita eins og nú á sér stað í Samfylkingunni skaði í skoðanakönnunum. Flest bendir þó til að flokkurinn verði ekki í sömu færum á eftir til að ná inn á miðjuna.
Aftur á móti ætti það traust sem forysta Framsóknar hefur í flokkskjarnanum að öðru jöfnu að hafa þau áhrif að flokkurinn bætti eitthvað afar slæma stöðu sína. Á móti kemur að hin nýja málefnaímynd er verulega umdeild og gæti því vegið þar á móti. Upplyftingin er því ekki vís.
Þjóðernispopúlismi er í sjálfu sér nýtt fyrirbrigði í íslenskri pólitík en hann er í tísku í Evrópu. Í nokkrum löndum eins og Danmörku og Noregi eru flokkar af þessu tagi þó rótgrónir.
Slíkir flokkar eru um margt ólíkir þó að þeir hafi ákveðin sameiginleg einkenni. Innflytjendaandúð er til að mynda misjafnlega áberandi og í sumum tilvikum hverfandi. En segja má að flestir þeirra slái á strengi yfirboða með einstök mál eða þrönga ímynd samtímis yst til hægri og yst til vinstri.
Endurgreiðslumál Framsóknar er sennilega mesta einstaka vinstriaðgerð í ríkisfjármálasögu landsins. Þjóðernisandstaðan við Evrópusamvinnu og óvinaímyndin sem flokkurinn dregur upp af bandalagsþjóðum Íslands til margra ára ber hins vegar vott um málefnastöðu lengst til hægri.
Vinstri flokkar sem eru andvígir Evrópusamstarfi eru það yfirleitt vegna andstöðu við of mikla áherslu á markaðslausnir. Í raunveruleikanum er Evrópusambandið þó eins konar málamiðlun um samvinnuhugsjón milli markaðslausna og velferðar. Flokkar lengst til vinstri og hægri eru heldur ekki alltaf hrifnir af miðjumoði.
Óvinaímyndin og hugmyndin um sanna borgara og ósanna er einn af sterku sameiginlegu dráttunum í þjóðernispopúlismanum víðast hvar. Hún kemur í stað venjulegrar pólitískrar rökræðu. Framsókn hefur tekist vel að draga upp slíkar myndir af sönnum Íslendingum og ósönnum eftir því hvort þeir fylgja flokknum eða ekki.
Popúlismi og ábyrgð blandast eins og olía og vatn
Því hefur verið haldið fram að dapurt fylgi Framsóknar í skoðanakönnunum afsanni popúlisma skilgreininguna. Þegar betur er að gáð er hitt líklegra að þær sýni fyrst og fremst hina hliðina á pólitík af þessu tagi.
Það er ekki tilviljun að þar sem þjóðernispopúlistaflokkar eru rótfastir hafa þeir hikað við að taka ábyrgð með því að setjast í ríkisstjórn. Þeir hafa fundið þann pólitíska hausverk að það er álíka erfitt að blanda saman popúlisma og ábyrgð eins og olíu og vatni.
Í kosningunum fyrir tveimur árum vann Framsókn einn mesta kosningasigur sem íslensk stjórnmálasaga geymir. Ástæðan var heimsins stærsta fyrirgreiðsluloforð svo mælistika flokksins sjálfs sé notuð. Um tíu hundraðshlutar kjósenda fluttu sig til og það dugði til að tvöfaldi fylgið. En loforðið hafði engin áhrif á níutíu prósent kjósenda.
Nú þegar loforðið hefur verð efnt að stórum hluta er öll þessi sveifla gengin til baka. Ástæðan er sú að allur þorri kjósenda veit að loforðið var óábyrgt og stangaðist á við önnur mikilvægari markmið um stöðugleika og niðurgreiðslu ríkisskulda.
Fyrir vikið er velferðarkerfið veikara en vera þyrfti og kjarasamningar í meira uppnámi. Ábyrgð Framsóknar í því efni blasir við hverjum manni.
Stærsta áskorunin sem forysta Framsóknar stendur andspænis, hvað sem líður óvenju sterkri stöðu á flokksþinginu, er að glíma við þá þraut að blanda saman olíu og vatni í við ríkisstjórnarborðið.
