Í síðustu viku inntu Íslendingar af hendi lokagreiðsluna til Breta og Hollendinga vegna Icesave. Við þrot Landsbankans lögðu ríkissjóðir þessara landa sem kunnugt er út fyrir því sem innistæðueigendum bar.
Kostirnir fyrir Ísland vour tveir: Að semja um endurgreiðslu eða stefna málinu í nokkurra ára óvissu. En í upphafi benti þó flest til að Bretar og Hollendingar fengju fullar endurheimtur hvor leiðin sem farin yrði.
Af þessu tilefni ritaði Steingrímur J. Sigfússon fyrrum fjármálaráðherra grein í Kjarnann nú í vikunni. Þar kemst hann að þeirri niðurstöðu að færa megi sterk rök fyrir því að erfitt sé að fullyrða hvor leiðin hafi verið þjóðhagslega hagkvæmari í þessu máli. Satt best að segja er þetta heldur hæversklegt.
BRETAR OG HOLLENDINGAR FÁ ALLT SITT
Niðurstaða málsins sýnir nefnilega að líklegt er að samningar hefðu verið betri kostur fyrir þjóðarheildina. Þótt lýðskrumið hafi tekið völdin í umræðunni er með öllu óþarft að vera með einhverja feimni um staðreyndir þessa stóra máls nú þegar því er loks lokið.
Bretar og Hollendingar fá allar útgreiðslur sínar endurgreiddar með þokkalegum vöxtum og bætur vegna kostnaðar. Auk þess fá þeir nokkurn gengishagnað. Samningar hefðu trúlega þýtt heldur hærri vaxtagreiðslur. En á móti kemur að óvissan um endalok málsins átti sinn þátt í að hagvöxtur fór seinna af stað en ella hefði mátt vænta.
Þetta er að vísu ekki unnt að reikna út með nákvæmni en flest bendir til að hagvaxtartapið hafi verið meira en vaxtaávinningurinn. Það er alveg óþarfi að draga fjöður yfir þetta.
NOKKUR ÁHÆTTA EN ÞJÓÐHAGSLEG HAGKVÆMNI
Fyrstu Icesave-samningarnir voru óaðgengilegir. Þegar síðasti samningurinn lá á borðinu voru hins vegar meiri líkur en minni á að hann væri betri kostur en sú óvissa að hafa málið opið til margra ára. Það var mat þáverandi ríkisstjórnarflokka; en ekki bara þeirra.
Sjálfstæðisflokkurinn var í stjórnarandstöðu á þessum tíma. Óhætt er að fullyrða að forysta stærsta stjórnarandstöðuflokksins hefði aldrei tekið þá ákvörðun að styðja síðustu útgáfu samningsins nema yfirgnæfandi líkur stæðu til þess að það væri betri kostur fyrir Ísland. Stjórnarandstöðuflokkar þurfa einfaldlega ekki að taka áhættu þegar þannig stendur á.
Þó að báðar leiðirnar hafi þá verið undirorpnar nokkurri óvissu eru málalokin nú skýr vitnisburður um að afstaða formanns Sjálfstæðisflokksins og núverandi fjármálaráðherra á þeim tíma var yfirveguð og ábyrg. Og hún var huguð í ljósi þess að ágreiningur var um málið innan flokksins.
Sjálfstæðisflokkurinn vildi aftur á móti að Alþingi sjálft tæki ákvörðun um að gildistaka laganna yrði borin undir þjóðaratkvæði. Sennilega voru það mistök af vinstristjórninni að fallast ekki á þá tillögu. Þannig hefði hún ásamt Sjálfstæðisflokknum getað haft forystu um þá lýðræðislegu málsmeðferð sem í ljósi aðstæðna og alls aðdraganda niðurstöðunnar var óhjákvæmileg.
Hugsanlega hefði það dregið úr því að þjóðaratkvæðið yrði að hluta til uppreisn gegn ríkisstjórn sem þá þegar var orðin óvinsæl af ýmsum öðrum ástæðum.
MIKILVÆGI ALÞJÓÐLEGS SAMSTARFS
Bretar og Hollendingar fengu á endanum öllum kröfum sínum fullnægt.
En hinu má ekki gleyma að ágreiningurinn snerist að miklu leyti um það hvort íslenska ríkið væri að lögum ábyrgt fyrir innistæðutryggingunum. Þó að ríkisstjórnin sem sat við hrunið og vinstristjórnin hafi báðar verið fúsar að semja höfnuðu þær að lagaleg ábyrgð og skylda hvíldi á íslenskum stjórnvöldum. Margir töldu hins vegar að efnahagslegir hagsmunir væru í því fólgnir að ljúka málinu sem fyrst og láta réttarágreininginn liggja milli hluta.
En hugsanlega er það stærsta pólitíska hliðin á þessu máli að þessi röksemdafærsla vannst fyrir EFTA-dómstólnum. Þannig var það í raun aðild Íslands að regluverki Evrópusambandsins um innri markaðinn sem leiddi til þess að lagarökum Breta og Hollendinga var hafnað og réttmæti þeirra lagasjónarmiða sem Ísland hélt fram fékkst staðfest.
Þeir sem voru andvígir samningum og Evrópusambandinu viðurkenndu að vísu ekki EFTA-dómstólinn fyrr en eftir á. Fyrir dómsuppkvaðningu sögðust þeir bara virða íslenska dómstóla. En hitt er að málið hefði ekki ratað fyrir dóm nema fyrir þá sök að samningum var hafnað.
Þetta er eitt sterkasta dæmið um gildi þess fyrir smáþjóð að taka virkan þátt í alþjóðasamstarfi sem byggir á sameiginlegum réttarreglum. Staða smáþjóða er jafnan sterkari í alþjóðlega viðurkenndu lagaumhverfi heldur en í deilum við voldugri þjóðir þar sem stærðarmunur ræður oftar úrslitum en réttarreglur.
ÞVERSTÆÐA SEM MÁ REIFA BETUR
Í þessu ljósi er hálf broslegt þegar því er haldið fram í sömu andránni að hagsmunum Íslands sé betur borgið utan regluverks Evrópusambandsins en Ísland hafi samt unnið einn sinn stærsta sigur í milliríkjadeilu fyrir alþjóðlegum dómstóli sem dæmir eftir lagabókstaf þess.
Með hliðsjón af stefnu VG í Evrópumálum hefði Steingrímur J. Sigfússon mátt reifa þessa þversögn í nokkrum orðum eða setningum. Að öðru leyti var grein hans orð í tíma töluð en óþarflega hæversk.
