Við hverjar kosningar hverfur hluti þingmanna af vettvangi. Eins og gengur er eftirsjáin mismunandi mikil. Í þeim efnum sýnist vitaskuld sitt hverjum. Nokkrir þingmenn sem látið hafa til sín taka á undanförnum árum verða ekki í framboði í haustkosningunum.
Einn þeirra er Illugi Gunnarsson mennta- og menningarmálaráðherra. Um þá ákvörðun hans að gefa ekki kost á sér til endurkjörs er aðeins eitt að segja: Hún var með öllu ótímabær.
Þegar verk þessarar ríkisstjórnar eru vegin og metin beinist athygli manna oftast að slitum þrotabúa gömlu bankanna og nú fyrstu skrefum til afnáms fjármagnshafta. Það verk var vel og vandvirknislega af hendi leyst. En það var tæknilegt úrlausnarefni fremur en pólitískt.
Athyglisverðugustu pólitísku umbreytingarnar sem gerðar hafa verið á þessu kjörtímabili eru hins vegar þær kerfisbreytingar sem mennta- og menningarmálaráðherra hefur haft forystu um. Sú róttæka hugsun sem felst í styttingu námstíma og nýju námslánakerfi markar ákveðin straumhvörf.
Það getur verið snúið að koma á nýjum kerfrum. En hitt er margfalt flóknara að breyta því sem lengi hefur verið fast í sessi. Kerfisbreytingar valda líka meiri deilum en ný kerfi. Þess vegna leggja ráðherrar sjaldan til atlögu við slík verkefni. Og enn fágætara er að þeir nái verulegum árangri í þeim efnum.
Síðasta stóra kerfisbreytingin var sú nýskipan á stjórn fiskveiða sem nú hefur staðið í öllum grundvallaratriðum í aldarfjórðung. Það tók Halldór Ásgrímsson tvö kjörtímabil að ná endanlegri niðurstöðu í þeim efnum. Stöðugleikinn og viðsnúningurinn á tíunda áratugnum var að verulegu leyti þessari kerfisbreytingu að þakka.
Lengi hefur verið ljóst að ný framfarasókn til aukinnar framleiðni og þar með varanlegra bóta á lífskjörum hlyti að byggjast á víðtækum kerfisbreytingum. Í þessari ríkisstjórn er Illugi Gunnarsson eini ráðherrann sem hefur haft pólitískt innsæi og afl til að koma slíkum breytingum fram.
Vitaskuld hafa þessar kerfisbreytingar verið umdeildar. Það er lögmál þegar hreyft er við rótföstum hlutum. En á heildina litið eru þær mesta pólitíska framtak þessarar ríkisstjórnar.
Fjölmiðlar hafa spurt ráðherrann hvort sú gagnrýni sem hann sætti vegna Kínaferðar á kjörtímabilinu hafi ráðið ákvörðun hans. Því hefur ráðherrann alfarið neitað. Þeir sem skoðað hafa það mál vita líka að ásakanir um misbeitingu valds í því tilfelli eiga ekki við rök að styðjast. Ástæðurnar hljóta að vera aðrar.
Sjálfur segir ráðherrann að hann hafi ekki hug á að verða eilífur augnakarl í pólitík. Ástæðulaust er að draga þá skýringu í efa. En hann hefur þó býsna mikið svigrúm til viðbótar áður en veruleg hætta er á að svo fari. Því er eðlilegt að spyrja: Getur verið að brotthvarf Illuga Gunnarssonar eigi rætur í því að samherjar hans hafi ekki sama skilning og hann hefur sýnt í verki á mikilvægi kerfisbreytinga fyrir framfarir á Íslandi á komandi tíð?
