Í þeim kafla í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem fjallar um siðferði og starfshætti í tengslum við fall bankanna er ítarlegur kafli um þátt forseta Íslands. Þar segir berum orðum að hann hafi ásamt fleirum borið „siðferðilega ábyrgð á því leikriti sem leikið var í kringum foringja útrásarinnar og fyrirtæki þeirra.“
Niðurstaða höfunda skýrslunnar um þann lærdóm sem draga þurfi af siðferðilegri ábyrgð forsetans birtist í þremur tillögum:
Í fyrsta lagi leggja þeir til að hlutverk forseta Íslands í stjórnarskrá verði betur skilgreint. Í öðru lagi telja þeir að setja eigi reglur um hlutverk og verkefni forseta Íslands og samskipti hans við önnur ríki. Í þriðja lagi segja þeir æskilegt að forsetaembættið setji sér siðareglur og alveg sérstaklega varðandi þjónustu við viðskiptalífið.
Skýrslan kom út í mars 2010. Síðan eru liðin sex ár. Á þeim tíma hafa setið tvær ríkisstjórnir, önnur lengst til vinstri og hin til hægri. Í sumar verður í annað sinn gengið til forsetakosninga eftir að tillögur rannsóknarnefndarinnar um forsetaembættið birtust. Og þær eru enn ofan í skúffu óafgreiddra mála.
Forseti Íslands hefur aldrei ýtt á eftir því að tillögum rannsóknarnefndarinnar yrði hrundið í framkvæmd. Hann óskar nú öðru sinni eftir endurkjöri eftir hrun án þess að fara fram á að tillögur rannsóknarnefndarinnar um forsetaembættið verði settar á dagskrá.
Því er stundum haldið fram að forsetinn hafi beinlínis tekið sér vald umfram það sem mælt er fyrir um í stjórnarskrá. Það er misskilningur. Í réttarríki er það ekki hægt. Forsetinn hefur aldrei farið út fyrir það vald sem honum og ríkisstjórninni er sameiginlega fengið í stjórnarskrá.
Það sem gerst hefur er að núverandi forseti hefur gengið lengra en aðrir í því að nýta sér opinberlega innri veikleika í samsteypustjórnum þrátt fyrir sterka einstaklinga sem í þeim hafa setið. Í raun er ekki við forsetann að sakast þótt ráðherrarnir gefi áhrifavald sitt að einhverju leyti eftir til hans. Fremur mætti segja að þær ríkisstjórnir sem setið hafa síðustu tólf ár hafi í einstökum tilvikum verið of veikar innbyrðis bæði gagnvart forsetanum og almenningsálitinu.
Forsetakosningarnar í sumar munu litlu breyta um tillögur rannsóknarnefndarinnar varðandi embættið. Verði nýr forseti kjörinn getur hann aðeins óskað eftir að þær verði settar á dagskrá. Það er ríkisstjórnin sem ber ábyrgð á því að þær verði að veruleika. Framgangur málsins ræðst með öðrum orðum í þingkosningum. Það tækifæri er í haust.
Kjarni málsins er þessi: Forseti Íslands getur lagt sitt af mörkum til ábyrgrar stjórnsýslu og stjórnfestu. En það fer eftir styrk Alþingis og ríkisstjórnar á hverjum tíma hvort þau markmið nást. Menn ráða ekki bót á veikleika í þeim efnum í forsetakosningum heldur alþingiskosningum.
Öflugur forseti er ekki sjálfkrafa vandamál. Það geta of veikar ríkisstjórnir hins vegar verið. Til þess að koma tillögum rannsóknarnefndar Alþingis í framkvæmd þarf til að mynda sterkari og samstilltari þingmeirihluta en verið hefur tvö síðustu kjörtímabil.
