Svandís Svavarsdóttir spurði forsætisráðherra á Alþingi hvort hann myndi fara að fordæmi Tony Blair og biðjast afsökunar á stuðningi Íslands við Íraksstríðið 2003. Í skriflegu svari sem birt var í vikunni segir ráðherra að rangt hafi verið að styðja hernaðinn í Írak en ástæðulaust sé að biðjast afsökunar á því.
Í fréttum var haft eftir fyrirspyrjanda að svarið gæfi tilefni til frekari umræðu á Alþingi. Það er rétt. En meir af öðrum ástæðum en hún tilgreinir.
Fallast verður á það með forsætisráðherra að rangt hafi verið að lýsa yfir stuðningi við hernaðinn í Írak 2003 en með öðrum rökstuðningi. Þessi viðurkenning forsætisráðherra er ein og sér mikill pólitískur sigur fyrir þá sem voru andvígir þessari ákvörðun á sínum tíma. Í því ljósi sýnist ekki vera mikil þörf á reiptogi um afsökunarkröfu.
RÖKSTUÐNINGUR VEKUR SPURNINGAR
Það er rökstuðningur forsætisráðherra sem vekur spurningar. Í svarinu segir að skrifstofustjóri í utanríkisráðuneytinu hefði þegar árið 2003 gert bandarískum stjórnvöldum grein fyrir því að Ísland væri herlaust og gæti þar af leiðandi ekki stutt hernaðaraðgerðir. Ekki verður annað ráðið af svarinu en að forsætisráðherra byggi afstöðu sína á þessari röksemd.
Ísland er að sönnu herlaust og hefur ekki burði til að koma upp eigin hervörnum. En landið á aðild að Atlantshafsbandalaginu og hefur réttindi og ber skyldur samkvæmt því til að líta á árás á eitt aðildarríki eins og ráðist sé á þau öll. Hér fara reglulega fram heræfingar og ríki Atlantshafsbandalagsins og samstarfsríki þess annast fyrir okkur loftrýmisgæslu með herflugvélum.
Jafnframt hefur Ísland sérstakan varnarsamning við Bandaríkin. Með honum höfum við tryggt að öflugasta her veraldar verður beitt ef fullveldi landsins eða öryggi er ógnað. Bandaríkin hafa fallist á að tefla lífi eigin borgara í hættu til þess að verja frelsi Íslendinga.
Í þessu ljósi orkar það vissulega tvímælis hvort rétt er að tala um Ísland sem herlausa þjóð. Það er þó ekki aðalatriðið. Kjarni málsins er að erfitt er að sjá að það samræmist aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu að lýsa yfir því að Ísland geti ekki vegna herleysis stutt hernaðaraðgerðir með pólitískum yfirlýsingum.
Ef forsætisráðherra ætlar að vera samkvæmur sjálfum sér í þessu efni leiðir það af röksemdafærslu hans að Ísland getur heldur ekki tekið pólitíska afstöðu gegn beitingu hervalds. Það væri mikil breyting því oft hefur samviska þjóðarinnar kallað á slíka afstöðu.
HUGMYNDAFRÆÐI HLUTLEYSISSTEFNU
Ekki verður betur séð en að forsætisráðherra noti í þessu svari sömu röksemdirnar og lágu fyrir hlutleysisstefnunni á sínum tíma. Þá töldu menn með vísun í herleysi landsins að fullveldi þess yrði best varið gegn ytri ógnum með því að taka hvorki afstöðu með né á móti hernaðaraðgerðum annarra þjóða. Þannig var Ísland hlutlaust gagnvart Þýskalandi nasista þegar þeir hófu seinni heimsstyrjöldina.
Með aðildinni að Atlantshafsbandalaginu varð grundvallarbreyting á þessari afstöðu Íslands. Eftir að hún kom til var tilvísun í herleysi ekki lengur röksemd gegn því að taka pólitíska afstöðu til hernaðarátaka.
Að því gefnu að taka eigi þetta svar forsætisráðherra alvarlega eftir orðanna hljóðan gæti það markað nokkur tímamót í utanríkismálum. Alltént lítur svarið út eins og forsætisráðherra sé að tala sig frá þeirri hugmyndafræði sem liggur að baki þeim skuldbindingum og samningum sem verið hafa grundvöllur utanríkis- og varnarstefnunnar í meir en sex áratugi.
Til frekari glöggvunar má hafa þrjú önnur atriði í huga :
Í fyrsta lagi er í stjórnarsáttmálanum hvergi vikið að þeim höfuðþáttum utanríkis- og varnarstefnunnar sem felast í aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningnum við Bandaríkin.
Í öðru lagi hefur forsætisráðherra talað fyrir því að Ísland segi sig frá þrýstiaðgerðum bandalagsþjóða í Norður Ameríku og Evrópu gagnvart Rússlandi eftir hernám Krímskaga.
Í þriðja lagi segir ráðherra í svari sínu að frekar kæmi til greina að biðjast afsökunar á stuðningi við hernaðinn í Líbýu en Írak. Þetta er athyglisvert þegar þess er gætt að Atlantshafsbandalagið stóð sem heild að aðgerðunum í Líbýu en aðeins nokkur aðildarríki í Írak.
Á VG AÐ KÆTAST EÐA EIGA ALLIR AÐ HAFA ÁHYGGUR?
Að öllu þessu virtu gæti Svandís Svavarsdóttir haft tvenns konar tilefni til að kalla á þingumræðu um þetta skriflega svar.
Augljósa tilefnið frá hennar sjónarhóli væri að fagna því að forsætisráðherra skuli hafa færst nær þeirri hugmyndafræði sem liggur að baki hlutleysisstefnu og fjær rökunum fyrir virkri þátttöku í varnarsamstarfi vestrænna lýðræðisþjóða.
Hafi þingmenn VG ástæðu til að kætast af þessum sökum ættu þingmenn Sjálfstæðisflokksins hins vegar að hafa nokkrar áhyggjur.
Svo má vel vera að forsætisráðherra hafi í algjöru hugsanaleysi notað fullyrðinguna um að herleysi útiloki Ísland frá því að taka afstöðu. Og fyrir þá sök megi ekki draga af þeim orðum rökréttar ályktanir. Sé svo þurfa allir að hafa áhyggjur hver svo sem afstaða þeirra er til utanríkis- og varnarmála. Alþingi er líka rétti vettvangurinn fyrir umræðu af því tagi.
Algengt er að aðstoðarmaður forsætisráðherra skýri ummæli hans þegar fréttamenn og aðrir hafa misskilið þau. Hafi áður verið ástæða fyrir aðstoðarmanninn að stíga fram með skýringar má segja að nú sé brýn þörf. Það myndi gera umræðu á Alþingi markvissari ef skýringar hans lægu fyrir áður en hún fer fram.
