Það vakti nokkra athygli þegar forseti Íslands hjólaði í forystumenn þingflokka við setningu Alþingis í haust. Ástæðan fyrir gagnrýni hans voru þau áform að efna til þjóðaratkvæðis samhliða forsetakosningum næsta sumar um nokkur nýmæli í stjórnarskrá lýðveldisins; þar á meðal um forsetaembættið.
Forsetinn færði fram þau rök gegn því að blanda þessum kosningum saman að stjórnskipulegt hlutverk forsetaembættisins yrði óvissu undirorpið þar til kjörfundi lyki.
Kosturinn við að hafa tvennar kosningar á sama degi er hins vegar sá að líklegt er að þátttakan verði betri. Og þátttakan skiptir vissulega máli.
En það er ýmislegt til í sjónarmiði forsetans; sérstaklega ef um verulegar breytingar er að tefla. Til að mynda kann það að hafa áhrif á val kjósenda milli frambjóðenda í forsetakjörinu hvert hlutverk embættisins á að vera samkvæmt stjórnarskrá. Þá er betra að það sé ljóst fyrirfram, en er kannski ekki úrslitaatriði fyrir alla.
VERULEGAR BREYTINGAR
Hvað kallast verulegar breytingar? Stjórnarskrárnefndin hefur gefið til kynna að eitt af nýmælunum sem hún hefur á prjónunum sé að færa synjunarvald forsetans til kjósenda sjálfra. Tiltekinn hluti þeirra getur þá kallað eftir þjóðaratkvæði. Þetta væri skynsamleg breyting og tímabær.
Í öndverðu voru flestir á því máli að þjóðhöfðingjaembættið væri eins konar einingartákn fólksins í landinu. Þetta má ráða af því ákvæði að forsetinn er ábyrgðarlaus af öllum stjórnarathöfnum. Ráðherrarnir hafa öll völd í stjórnsýslunni og bera alla ábyrgð.
En jafnframt var ljóst af ákvæðum stjórnarskrárinnar að forsetinn gæti ef sérstaklega stæði á verið eins konar stjórnskipulegur öryggishemill. Það hlutverk byggist alfarið á þeirri skipan að synjun forseta á staðfestingu lagafrumvarpa leiði sjálfkrafa til þess að þau verði borin undir þjóðaratkvæði. Þetta hefur verið hlutverk allra forseta hvort sem ákvæðið hefur verið nýtt eða ekki.
Það verður grundvallarbreyting á hlutverki forsetans þegar tiltekinn hluti kjósenda fær þennan stjórnskipulega öryggishemil. Með öllu væri órökrétt að búa til þá stjórnskipun að forsetinn og þjóðin ættu að vera í einhvers konar samkeppni um hvort eða hvenær ætti að beita þessu valdi.
Viðhorf fólks til einingarhlutverks þjóðhöfðingjaembættisins virðast líka hafa breyst. Ýmsir telja til að mynda eðlilegt að forsetinn hafi sjálfstæða afstöðu til utanríkismála þó að hann hafi ekkert vald. Ráðherrarnir sem far með valdið tefli svo fram öðrum sjónarmiðum.
Það virðist reyndar sveiflast nokkuð fram og til baka með stjórnarskiptum hverjum líkar þessi breytta háttsemi. Svo er það önnur spurning hvaða áhrif þetta hefur á stöðu landsins út á við. Og um það eru skoðanir líka skiptar.
En þetta gæti verið afleiðing af því að það skorti fleiri stjórnskipuleg viðfangsefni fyrir forsetann sem samræmast einingarhlutverki hans.
FORSETINN STJÓRNI ALÞINGI
Verði niðurstaðan sú að öryggishemillinn um þjóðaratkvæði verði færður frá forsetanum til hluta kjósenda yrði lítið eftir af upprunalegu stjórnskipulegu hlutverki þjóðhöfðingjans. Þá er eðlilegt að menn velti fyrir sér hvort ekki væri rökrétt að það leiddi til frekari breytinga.
Í því samhengi vaknar sú spurning hvort færa megi embættinu ný stjórnskipuleg viðfangsefni við hæfi. Hitt á örugglega minni hljómgrunn að leggja embættið niður. Það á dýpri rætur í þjóðarsálinni en svo.
Vilji menn breyta er einn kosturinn að færa þjóðkjörnum forseta lýðveldisins það hlutverk að vera jafnframt forseti Alþingis. Þessari hugmynd hefur verið hreyft áður. Af sjálfu leiðir að hún er algjörlega óháð afstöðu til þeirra einstaklinga sem gegnt hafa embættinu.
Löggjafarvaldið fengi þá þjóðkjörinn stjórnanda sem hefði sjálfstætt umboð og væri óháður stjórnarmeirihluta hverju sinni. Stjórnskipunin yrði einfaldari og skýrari og þjóðhöfðinginn fengi verðugt hlutverk í ágætu samræmi við stærð landsins og nútíma stjórnarhætti.
Við slíka breytingu væri eðlilegt að forseti staðfesti lög einn með undirskrift sinni. Í núverandi stjórnarskrá er undirritun forseta gildislaus nema ráðherra staðfesti hana jafnframt með undirskrift sinni. Satt best að segja er það hálf niðurlægjandi fyrir þjóðhöfðingjann.
Svo er það nokkur þversögn eftir að þingræði komst á að lög frá Alþingi taki ekki gildi nema með samþykki ráðherra sem sækir umboð sitt til þingsins. Þetta eru eftirhreytur úr gömlum dönskum stjórnskipunarlögum sem upphaflega byggðu á annarri hugmyndafræði um valdið.
Nútíminn leyfir nýja hugsun um embættið
Vilji menn sögulegar tilvísanir mætti segja að eftir slíka breytingu hefði þjóðhöfðingjaembættið fremur skírskotun til lögsögumanns þjóðveldistímans en gamla danska konungsvaldsins. Í því ljósi yrði það einfaldlega meira íslenskt og minna danskt.
Umgjörð forsetaembættisins á rætur í konungdómi og stéttaskiptingu liðinna alda. Í dag er Alþingi kjölfestan í lagasetningu og æðsta stofnun ríkisvaldsins. Framkvæmdavaldið sækir umboð sitt til þess. Og flest bendir til að beint lýðræði eftir ákvörðun kjósenda verði senn virkara í stærri málum.
Forsetar lýðveldisins hafa allir verið nútímalegir í háttum hver á sínu skeiði. Það eru bara stjórnarskrárákvæðin um embættið sem eru gamaldags. Nútíminn leyfir því alveg nýja hugsun um forsetaembættið og stjórnskipuleg verkefni þess.
Það er kannski ekki knýjandi þörf á að færa ákvæðin um forsetaembættið nær nútímanum en hitt er fullkomlega rökrétt að gefa slíkri hugsun gaum.
