Lögreglan og borgararéttindin

Nýlega lét ég þau ummæli falla í Facebook-stöðufærslu, að lögreglan leyfði sér botnlaust virðingarleysi fyrir réttindum borgaranna. Það hefur ekki staðið á hneykslan, sér í lagi frá lögreglumönnum og reyndar mjög skiljanlega. Það er aldrei gaman að lesa svona um sína starfsstétt, jafnvel þegar maður er með mikil völd miðað við almenning, svosem ef maður er lögreglumaður, nú, eða þingmaður.

Það hryggir mig jafnan a.m.k. pínulítið þegar ég segi eða geri eitthvað sem fer fyrir brjóstið á öðrum. Því ven ég mig á að biðja fólk sem fyrst afsökunar ef ég misstíg mig, sem gerist reglulega og mun halda áfram að gerast. Vonbrigði lögreglumanna með ummæli mín hafa gefið mér tilefni til að velta því alvarlega fyrir mér hvort ummælin hafi verið of hörð eða ósanngjörn.

En nú hef ég velt þessu svolítið fyrir mér og verð að segja þeim fjölmörgu lögreglumönnum sem ég ber þó nokkra virðingu fyrir, þar á meðal Bigga löggu, að ég get ekki beðist afsökunar á þessum ummælum. Ég skil að hún fari fyrir brjóstið á fólki ef það skilur þau þannig að ég hafi verið að tala um alla lögreglumenn, en ég var að tala um lögregluna sem stofnun og í því samhengi kemst ég ekki að annarri niðurstöðu en að ummælin séu því miður sönn. Það er alvarlegur misbrestur til staðar á því hvernig stofnunin (eða stofnanirnar) sem við köllum lögregluna fer með vald sitt, oft slíkur að ég get ekki kallað það annað en botnlaust virðingarleysi fyrir réttindum borgaranna. Mér þykir leitt að það þyki dónalegt, en stundum er það nú bara sannleikurinn sjálfur sem er dóninn en ekki sá sem segir hann.

Ég ætla að setja sérstakan fókus á eina ákveðna hegðun sem viðgengst hjá lögreglunni og á ekki að viðgangast í réttarríki, en það varðar hvernig lögreglan ber sig að við að leita á fólki. Aðspurð mun lögreglan jafnan segja að hún leiti einungis á fólki með samþykki þess sem leitað skal á, eða með úrskurði dómara. En hér er vandinn. Lögreglumaður getur handtekið manneskju og fært hana niður á lögreglustöð strax við grun, en sá grunur getur rétt eins vaknað við það eitt að manneskja vilji fá sína friðhelgi í friði, og hafni heimild til leitar. M.ö.o. má borgari hafna leit, en þá má hann búast við því að vera hótað tilhæfulausri handtöku og tilfærslu niður á stöð þar sem hann fær að bíða eftir því að einhver dómari úti í bæ gefi heimild, vitaskuld án þess að hafa hugmynd um hvers konar tíma það muni taka. Síðan er auðvitað heimildin veitt vegna þess að viðkomandi hlýtur jú að hafa eitthvað að fela ef hann vill njóta friðhelgi einkalífsins, tala nú ekki um ef hann er gagnrýninn á störf lögreglunnar líka, en það þykir jafnan sönnun þess að viðkomandi hafi eitthvað illt á samviskunni. Einstaklingar sem eru á skemmtunum fjarri lögreglustöð fá því að velja milli þess að á þeim sé leitað eða skemmtunin öll ónýt og jafnvel að fólk sé fært langt í burtu og vitaskuld ekki skutlað til baka, enda er lögreglan ekki leigubílaþjónusta. Þetta er valið; leit eða handtaka. Fyrirgefið, kæru lögreglumenn, en þetta er botnlaust virðingarleysi fyrir réttindum borgaranna og það er ekki mér að kenna að svo sé. Þetta er bara eitt dæmi um hegðunina sem ég á við en ég ætla ekki að eyða öllum deginum í að skrifa þessa grein þannig að ég læt þetta duga í bili.

Ummæli mín voru kannski hörð en þau voru ekki ósanngjörn. Lögreglan leyfir sér botnlaust virðingarleysi fyrir réttindum borgaranna. Hún bjargar líka mannslífum og lögreglumenn, sem margir hverjir eru gull af fólki, vinna við vanþakklátar aðstæður, ömurleg laun miðað við fórnirnar sem starfið krefst, en í þessu felst engin mótsögn. Þvert á móti orsakasamhengi að mínu mati. Lág laun, undirmönnun og vanþakklátt starfsumhverfi beinlínis auka líkurnar á misbrestum í störfum lögreglunnar í sambandi við réttindi borgaranna.

Mig langar líka að nefna eitt sem ég hef skynjað í samfélagsumræðunni, en það er ákveðin tilætlunarsemi; að borgurum landsins, sér í lagi þingmönnum, beri siðferðisleg skylda til að tala um lögregluna af einhvers konar lotningu. Þessu hafna ég af grundvallarástæðum, með fullkominni virðingu fyrir öllum þeim ágætu lögreglumönnum sem starfa innan lögreglunnar. Vald er ekki virðingarvert og valdastofnanir hafa enga kröfu á því að talað sé um þær af nærgætni. Hvorki mér né nokkrum öðrum ber nokkur einasta skylda til þess að sýna meðvirkni með undrun, hneykslan og særðum tilfinningum, því að um er að ræða stofnun sem hefur beinlínis heimildir til líkamlegra valdbeitinga og hún verður bara fjandakornið að geta setið undir ákúrum, ekkert síður frá þingmönnum heldur en öðrum. En vel á minnst, því að þetta er ekkert ný kvörtun. Það eina sem er nýtt er að hún komi frá einhverjum sem lögreglan hefur rökrétta ástæðu til að óttast að einhver heyri í og jafnvel hlusti á.

Nú vil ég varpa fram tilgátu, lögreglumönnum til umhugsunar. Lögreglumenn eru ýmsu vanir og vissulega þar á meðal svona fullyrðingum og þótt verri væru. Það sem þeir eru hinsvegar ekki vanir er að svona ummæli komi frá einhverjum í valdastöðu, svosem þingmanni. Ég hef margoft sagt svona hluti (og verri) um lögregluna, en svona ummæli þjóta jafnan eins og vindur um eyru vegna þess að það er yfirleitt sjálfgefið að sá sem hafi eitthvað við störf lögreglu að athuga hljóti að vera sekur sjálfur um eitthvað, eða \"hafa eitthvað á samviskunni\", eins og maður heyrir undantekningalítið þegar kvartað er undan lögreglunni. Ég hef séð myndbönd, orðið vitni að og þekki aragrúa fólks sem hefur orðið fyrir réttindalegu virðingarleysi lögreglunnar og ég ætla ekki að láta eins og að mér beri einhver sérstök skylda til að tala mjúklega um það. Það er ekki í lagi að hóta fólki tilhæfulausum handtökum ef það hafnar leit, það er ekki heldur í lagi að skipa fólki að hætta að taka myndir, færa sig eitthvert annað nema ef viðkomandi er að trufla lögreglustörf. Það er ekki á nokkurn hátt í lagi að hlæja að fólki þegar það spyr um ástæðu handtöku eða réttindi sín og segja síðan eftir að hafa verið þráspurð um ástæðu handtöku, \"þetta er ekki bandarísk bíómynd\", eins og kom fyrir hv. fyrrverandi þingmann Jón Þór Ólafsson þegar hann var handtekinn við að mótmæla Kárahnjúkavirkjun.

En að því sögðu, þá var markmiðið með ummælunum ekki að dæma, heldur í fyrsta lagi voru þau í samhengi við umræðuna um að auka valdheimildir lögreglunnar, en í öðru lagi að laga þetta. Reynsla mín af lögreglunni er sú að það sé fullur vilji til þess að hafa þessa hluti í lagi, þannig að þótt mér þyki leitt að hafa sært tilfinningar heiðvirðra lögreglumanna, þá lét ég þessi ummæli falla vegna þess að mér þótti á því þörf; ekki vegna þess að mig langaði til þess. Mér finnst ömurlegt að segja svona hluti en enn ömurlegra að telja mig þurfa þess.

Því vil ég leggja sérstaka áherslu á tvennt.

1. Laun og mönnun lögreglu: A.m.k. tvö stór vandamál hrjá lögreglumenn og það er annarsvegar fámenni og hinsvegar lág laun. Ég styð lögreglumenn heilshugar í því að vera vel launaðir, ekki bara vegna þess að ég tel vanþakklát laun hvetja til rangra viðbragða lögreglumanna undir miklu álagi og erfiðum aðstæðum, heldur einnig því að ég veit mætavel að lögreglumenn færa gríðarlegar fórnir fyrir almenning og eiga einfaldlega skilið góð laun. Sömuleiðis tel ég fámennið í lögreglunni auka líkur á því að lögreglumenn telji sig neydda til að beita mun óhóflegra valdi í erfiðum kringumstæðum en ef þeir eru fleiri. Síðan er mikilvægt að lögreglumenn upplifi sig örugga í sínu starfi.

2. Sjálfstætt eftirlit: Það er einföld lausn á þessu vandamáli sem ég tel alla geta unað við, og hún er að komið verði á fót sjálfstæðu eftirliti með störfum og starfsháttum lögreglunnar. Píratar hafa þegar lagt fram þingsályktunartillögu þess efnis og vonandi nær hún einn daginn fram að ganga. Það hefur glatt mig mjög að tillagan njóti þó nokkurs stuðnings frá lögreglunni sjálfri, meðal annars vegna þess að ef um sjálfstætt eftirlit væri að ræða væru þessi mál almennt meira á hreinu. Lögreglumenn fengju ekki bara skammir, heldur bæði betri leiðsögn þegar eitthvað færi úrskeiðis og ekki síður meiri áheyrn um þau vandamál sem valda misbrestunum.

Að lokum þetta. Ef þú ert lögreglumaður þá langar mig að biðja þig um að muna eftir þessari umræðu næst þegar þú verður til dæmis vitni að starfsfélaga heimtandi að leita á einstaklingi, sem neitar með þeim afleiðingum að hótað sé að fara með viðkomandi niður á stöð. Veltu því virkilega fyrir þér hvort það sé nauðsynlegt. Kannski er um einhvern ræfil að ræða, jafnvel hreinræktaðan skíthæl, en vitiði, hreinræktaðir skíthælar njóta líka borgararéttinda og réttindi þeirra skipta meira máli en tárum taki vegna nokkurra orða sem þingmaður gæti látið falla um um lögregluna. Þá vil ég síðast en ekki síst þakka lögreglunni fyrir að sýna mikla jákvæðni í garð hugmyndarinnar um sjálfstætt eftirlit með lögreglu, því að þótt lögreglan sé pirruð út í mig og ég pirraður út í lögregluna, þá eigum við öll það sameiginlegt að vilja bara hafa þetta í lagi.

Takk fyrir mig og gangi ykkur vel.