Eigendur fjölmiðla kannast opinberlega alla jafna ekki við afskipti af fréttaflutningi miðla í þeirra eigu. Þrátt fyrir meint afskiptaleysi eyða þeir sem sækjast eftir samfélagslegum áhrifum gjarnan háum fjárhæðum og miklu fé í fjölmiðlarekstur sem sögulega séð hefur ekki skilað miklum arði.
Hugmyndin um fjölmiðla sem fjórða valdið er talin reka uppruna sinn til Edmund Burke, bresks heimspekings og stjórnmálamanns, sem lýsti miðlana sem fjórðu stoð samfélagslegs valds. Burke spyrti þar fjölmiðlum saman við átjándu aldar hugmyndir Breta um þrískiptingu formlegs valds; lávarðadeildina, kirkju og neðri deild þingsins. Hér á landi hefur staða fjölmiðlanna sem fjórðu stoð valdsins verið skeytt við þrískiptingu ríkisvaldsins það er löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Þrátt fyrir skort á formlegu valdi sem og tilraunir eigenda til að tala niður áhrifamátt fjölmiðla má ljóst vera að umtalsverð ítök fylgja eign á fjölmiðlum. Af þeim sökum hefur umræða um hver á fjölmiðlana sem almenningur notar reglulega dúkkað upp hér á landi sem og annars staðar.
Sjálfhneigðir blaðamenn
Sökum þess að fjölmiðlar fara ekki með formlegt vald heyrast á stundum þær raddir að hugmyndin um stöðu fjölmiðla sem fjórða vald samfélagsins og blaðamenn sem sérstaka embættismenn þeirrar valdastoðar, séu vart annað en yfirlætislegar hugmyndir fjölmiðlafólks um eigið ágæti og mikilvægi. Kenning Burke um sérstaka stöðu fjölmiðlanna er þó ekki úr lausu lofti komin enda fjöldinn allur af dæmum í okkar samfélagi um áhrif fjölmiðla á skoðanir og hegðun neytenda þeirra. Til að mynda má leiða að því líkur að ráðherra sem ítrekað finnur fyrir gagnrýnni umfjöllun á eigin gjörðir og siðferði, finni á eigin skinni að hann eigi ekki við algjörlega máttlausa eða valdalausa stofnun að etja. Vald fjölmiðla má sín þó einskis ef skrifum miðilsins fylgja engin viðbrögð. Það er þegar, og aðeins þegar, lesendur nota upplýsingar, fréttir og þekkingu sem þeir afla með neyslu miðlanna til aðgerða sem áhrifamáttur fjölmiðla formgerist að einhverju marki.
Virkar oft en ekki alltaf
Þótt fæstir eigendur fjölmiðla viðurkenni opinberlega að áhrif og vald fylgi stöðu þeirra og eignarhaldi sýna dæmin þó að þegar á reynir gera eigendur tilraunir til að hafa áhrif á fjölmiðlana. Hversu vel slíkar tilraunir heppnast er væntanlega matsatriði eftir því hver er spurður. Ljóst er að hér á landi hafa eigendur fjölmiðla notað þá og beitt þeim í eigin þágu. Oft hefur það virkað en eflaust ekki eins oft, né jafn vel, og sömu eigendur vildu.
„Þegar til Bretlands var komið var sýn mín á fjölmiðla breytt. Nú blasti við að þeir væru misnotaðir af valdasjúkum eigendum sínum. Ég hafði í barnslegri einlægni trúað að slíkt þekktist ekki á Íslandi,“ skrifar Þorbjörg Marínósdóttir, rithöfundur og fyrrverandi blaðamaður Séð og heyrt í nýútkominni bók sinni 20 ástæður til dagdrykkju. Í bókinni, sem er samansafn af stuttum sögum úr lífi höfundar, lýsir Þorbjörg upplifun sinni eftir sumar í afleysingum á ritstjórn Birtíngs, stærstu tímaritaútgáfu landsins. Þorbjörg segist sjálf ekki hafa séð eigendur á ritstjórnargólfinu að skipta sér af. „Þeir skýldu sér bak við hlutabréf og sendu skilaboð sín eftir órekjanlegum boðleiðum.“ Nokkrir kaflar í bók Þorbjargar fjalla um störf hennar á fjölmiðlum en hún starfaði á slúðurblaðinu Séð og heyrt á meðan hún stundaði nám í fjölmiðlafræði í Bretlandi. Upplifun Þorbjargar af afskiptum eigenda er merkileg fyrir þær sakir að alla jafna eru slúðurmiðlar ekki hátt skrifaðir. Í umræðum um mikilvægi þess að blaðamenn geti starfað óáreittir af eigendum miðlanna sem þeir starfa á skipa slíkir miðlar oft ekki stóran sess. Miðað við upplifun Þorbjargar virðast viðskiptamenn og -blokkir ekki sérstaklega snobbaðar, ef hægt er að nota það hugtak í þessu samhengi, þegar kemur að því að beita eigandavaldinu til áhrifa. Það er svo væntanlega til marks um hve einangraðir blaðamenn slúður- og glansrita eru í baráttu sinni gegn afskiptum eigenda að bók Þorbjargar sem inniheldur töluvert um störf hennar á fjölmiðlum og samskipti við kollega hefur vakið litla umræðu meðal fjölmiðlafólks og það þrátt fyrir að í henni sé að finna innanbúðarlýsingar á samskiptum blaðamanna við eigið samfélag, samskipti þeirra við umfjöllunarefni sín og afskipti eigenda af slíkum skrifum. Í því samhengi má nefna dóm sem nýlega birtist í Fréttablaðinu um bókina þar sem henni er lýst sem tíðindalítilli og án mikils kjöts á beininu. Bókin sem fær eina stjörnu sé hvorki fugl né fiskur og tilefnislaust sé fyrir þá sem þekkja höfundinn aðeins úr fréttum að lesa hana. Sérstök niðurstaða sökum þess að í bókinni er að finna innanbúðarsýn á stöðu kvenna á fjölmiðlum sem og afskipti þeirra sem eiga miðlana sem við lesum. „Á sama tíma var Dúnúlpan [Mikael Torfason] beðinn um að mæta ekki meir. Hann mátti ekki ræða ástæðu starfslokanna en ekki var hægt að horfa fram hjá því við hvaða aðstæður Dúninum var blásið út. Forsíðufrétt Séð og heyrt hafði fjallað um 17 ára dóttur athafnamanns sem hafði fengið Range Rover og íbúð frá pabba sínum að gjöf. Athafnamaður þessi var hluthafi í Birtíngi og vildi væntanlega ekki taka þátt í að hjálpa úlpunni að greiða af sínum eigin húsnæðis- og bifreiðalánum með því að borga honum laun,“ segir í bók Þorbjargar. Þar vitnar Þorbjörg til forsíðufréttar Séð og heyrt er fjallaði um dóttur Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, einn eiganda Birtíngs og sérstakur áhugamaður um fjölmiðlarekstur. Fréttin var reyndar endurprentun á viðtali sem dóttir hans hafði veitt útvarpsstöð í Reykjavík.
Samþjöppun eignarhalds er samþjöppun valds
Í kjölfar efnahagshrunsins í lok ársins 2008 má segja að umræða um eignarhald fjölmiðla hafi orðið háværari og almennari en áður. Umræðan rekur þó ekki uppruna sinn til hrunsins enda reglulega nokkuð hávær hér á landi. Árið 2004 synjaði Ólafur Ragnar Grímsson, forseti Íslands, lögum um eignarhald fjölmiðla staðfestingar. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hafði þá um nokkurt skeið lagt áherslu á að koma böndum á samþéttingu eignarhalds á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Lögin, sem voru gríðarlega umdeild, höfðu talsverð áhrif á fjölmiðlasamsteypuna 365, sem þá hét Norðurljós. Ákvörðun Ólafs var afar umdeild og er raunar enn tilefni til þrætu. Synjun hans vakti ekki aðeins athygli sem dægurþras þálíðandi stunda heldur vegna þess að sjálfur hafði Ólafur varað við hættum samþjöppunar eignarhalds á fjölmiðlum nokkrum árum áður, en að nafninu til var tilgangur laganna að sporna við samþjöppun og hringamyndun eignarhalds á fjölmiðlum, sem þau gerðu en þó svo að mörgum þótti ljóst að spjótunum væri raunar aðeins beint að ákveðnum aðilum.
Árið 1995 keypti fyrirtækið Norðurljós 35% hlut í Frjálsri fjölmiðlun. Ólafur sagði við það tilefni: „Löggjafarvald, framkvæmdarvald, óháð dómsvald og frjálst og óháð fjölmiðlavald. Það er þess vegna mjög mikilvægt í lýðræðislegu samfélagi, ekki aðeins að tryggja mannréttindi í stjórnarskrá og eðlilegar aðferðir við skipan löggjafarvalds og framkvæmdarvalds heldur einnig að tryggja að fjölmiðlakerfið í hverju lýðfrjálsu landi sé opið og frjálst. Hringamyndanir á sviði fjölmiðla ganga þannig þvert á nútíma hugsun á vettvangi lýðræðis.“
Vottar fyrir samsteypu
Þá má nefna að áður hafði skapast töluverð umræða um aukna samþjöppun fjölmiðla hér á landi sökum sístækkandi veldis Frjálsrar fjölmiðlunar. Hörður Einarsson og Sveinn Eyjólfsson stofnuðu árið 1981 fyrirtækið Frjálsa fjölmiðlun í kjölfar sameiningar Vísis og Dagblaðsins en blöðin höfðu áður átt í harðri samkeppni sín á milli. Frjáls fjölmiðlun er raunar fyrsti vísirinn að innlendri fjölmiðlasamsteypu en fyrirtækið eignaðist smám saman leifar gömlu flokksblaðanna, Tímans, Alþýðublaðsins og Vikublaðsins, sem var arftaki Þjóðviljans, auk Dags á Akureyri. Frjáls fjölmiðlun var stórtækt í bókaútgáfu, átti Ísafoldarprentsmiðju og gaf út tímaritið Vikuna og Úrval svo fátt eitt sé nefnt. Árið 2001 hóf Frjáls fjölmiðlun útgáfu Fréttablaðsins, dagblaðs sem dreift var endurgjaldslaust á heimili landans. Viðskiptamódel sem reyndist kostnaðarsamt en Frjáls fjölmiðlun var tekið til gjaldþrotaskipta árið 2002. Fréttablaðið var þá selt til Fréttar ehf. en DV til ESÓB ehf.
Falið eignarhald
„Það er kannski heillavænlegra að gefa blaðið út í nokkra mánuði og sýna að blaðið er ágætt. Leyfa blaðinu að vera í fyrirrúmi frekar heldur en hverjir eiga það, sem er ekki stórt atriði í málinu,“ sagði Gunnar Smári Egilsson ritstjóri hins endurvakta Fréttablaðs við Morgunblaðið sem fjallaði um eignarhald Fréttar ehf. Eigendur Fréttablaðsins höfðu þá ákveðið að upplýsa ekki hverjir hluthafar félagsins væru en á þeim tíma voru engar lagalega kvaðir á fjölmiðlum að upplýsa um slíkt. Það var svo ekki fyrr en í lok apríl árið 2003 sem upplýst var á starfsmannafundi að eigendur væru feðgarnir Jóhannes Jónsson heitinn og Jón Ásgeir Jóhannesson, Ingibjörg Pálmadóttir, Pálmi Haraldsson, Ragnar Tómasson, Árni Hauksson og Gunnar Smári Egilsson.
Jón Ásgeir og fjölmiðlar
Á þessum árum var Jón Ásgeir Jóhannesson með fyrirferðameiri mönnum í íslensku atvinnulífi ásamt föður sínum. Það var því ábyrgðarhluti af ritstjóranum og meðeigendum Fréttar ehf. að greina ekki frá eignarhaldi fyrirtækisins. Færa má rök fyrir því að hér sé fréttagildið svo ótvírætt að með ákvörðuninni hafi ritstjórinn sjálfur kosið að stýra fréttamatinu með eigendavaldi en ekki rökum ritstjórans. Gunnari Smára mátti enda vera fullkunnugt hverjir meðeigendur hans voru sem og augljóst fréttagildi þeirra upplýsinga. Árið 1998 gerðist Jón Ásgeir forstjóri Baugs, ráðandi fyrirtækis á íslenskum matvörumarkaði; rak Hagkaup, Bónus og 10-11 auk birgjafyrirtækja líkt og Aðfanga sem og Debenhams. Norðurljós og Frétt voru sameinuð í lok janúar 2004. Um svipað leyti var verslunarsvið Tæknivals, sem seinna varð BT, einnig keypt ásamt lager og sameinað Skífunni, dótturfélagi Norðurljósa. Þannig voru dótturfélög Norðurljósa orðin þrjú talsins. Íslenska útvarpsfélagið, Frétt og Skífan/BT. Þessi mikla samþétting eignarhalds á fjölmiðlum átti stóran þátt í aukinni kröfu um lagasetningu á eignarhald fjölmiðla. Norðurljós sem í dag er 365 eru að stórum hluta í eigu Ingibjargar Pálmadóttur, eiginkonu Jóns Ásgeirs, og tengdra aðila. Hann er í dag ráðgjafi stjórnar fyrirtækisins.
Einn Baugur til að stýra þeim öllum
Baugur og aðilar tengdir fyrirtækinu voru stórtækir í fjölmiðlarekstri á árunum fyrir hrun og eru enn þótt Baugur megi muna sinn fífil fegri. Baugur var um tíma meðal allra stærstu fyrirtækja landsins var um leið stórtækt í rekstri ótengdum fjölmiðlum svo sem smásölu og bankastarfsemi með beinum og ótengdum hætti í gegnum tengsla- og eignanet eigenda. Söfnun Jóns Ásgeirs á fjölmiðlum meðal annars í gegnum fyrirtæki hans Baug vakti eðlilega nokkra athygli fyrir hrun þótt augljóslega megi færa rök fyrir að viðbrögðin hefðu mátt vera meiri. Í lok ársins 2008, skömmu eftir fall bankanna skrifaði Bjarni Brynjólfsson , fyrrverandi ritstjóri Séð og heyrt, pistil um afskipti og eignarhald Jóns Ásgeirs að fjölmiðlum í hans eigu í kjölfar skrifa Símonar Birgissonar, fyrrverandi blaðamann DV, um hvernig Mikael Torfason hefði sem ritstjóri DV stöðvað birtingu ákveðinna frétta. Viðbrögð Mikaels, við þeim ásökunum, var að bera fyrir sig minnisleysi. Þær skýringar gaf Bjarni lítið fyrir enda væru fjölmörg dæmi um afskipti Jóns Ásgeirs að eigin miðlum. Í greininni sem að mestu fjallar um dæmi af eigendaafskiptum og hvernig Baugur og aðilar tengdir fyrirtækinu náðu að sölsa undir sig nánast alla fjölmiðla landsins með flóknu eignarneti, greinir Bjarni frá viðbrögðum og stemmingu samfélagsins á árunum fyrir hrun vegna þeirrar stöðu. Bjarni vitnar meðal annars í samtal við Reyni Traustason, ritstjóra DV í dag en þá ritstjóri tímaritsins Ísafoldar. „Í einu af þessum samtölum tjáði hann [Reynir Traustason] mér að fólki væri alveg sama þótt Baugur ætti fjölmiðla og það marga. Það væri bara þannig stemmning í þjóðfélaginu.“ Vissulega má finna fjöldan allan af skrifum, ræðum, skýrslum og gagnrýni á þessa þróun en erfitt er að andmæla þessari lýsingu Reynis í ljósi þess að fáir steinar virðast hafa mætt Baug og eigendum þess á veginum til eignar stórs hluta fjölmiðla landsins.
Fjölmiðlar og bankar
Rannsóknarskýrsla Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna, sem kom út árið 2010, greinir frá eignarhaldi á fjölmiðlum í aðdraganda hrunsins og hvernig aðilar tengdir hverjum banka virtust eiga sína miðla. Í skýrslunni er eignarhald stærstu eigenda bankanna á fjölmiðlum í upphafi árs 2008 sérstaklega gerð skil.
Fyrirtækið Stoðir sem sem í gegnum flókin eignartengsl var í eigu Jóns Ásgeirs og Pálma Haraldssonar var þannig stór eigandi í 365 miðlum, Hjálm og Birtíng. Um leið var fyrirtækið stærsti hluthafi Glitnis. Með þessu eignarhaldi Stoða átti fyrirtækið Fréttablaðið, vísi.is, Stöð 2, Sýn, fjölda útvarpsstöðva þar á meðal Bylgjuna, DV og dv.is, ásamt fjölda tímarita s.s. Séð og heyrt og Vikuna.
Björgólfur Guðmundsson og sonur hans Björgólfur Thor Björgólfsson, Landsbankamenn, höfðu að sama skapi tryggt sér eignarhald í fjölmiðlum Árvakurs sem á þeim tíma voru Morgunblaðið, mbl.is og 24 stundir.
Bakkabræður, Ágúst og Lýður Guðmundsson, stærstu eigendur Exista og Bakkabræður Holding áttu svo Skipti og Framtíðarsýn sem ráku annars vegar Skjá einn, Skjá bíó og Skjá heim og hins vegar Viðskiptablaðið. Rannsóknarskýrslan sýnir skýrt hversu ákafir aðilar tengdir Baug voru í fjölmiðlasöfnun sinni.
Litli karlinn
„Það versta er að Jón Ásgeir hefur í nokkur skipti að undanförnu, reynt með ósmekklegum hætti, að því er mér finnst, að setja þrýsting á blaðamenn með því að koma umkvörtunum, vegna sannra og löglegra frétta um hann, félög sem hann tengist og dómsmál er hann tengist persónulega, til stjórnar fyrirtækisins og æðstu stjórnenda,“ skrifar Magnús Halldórsson blaðamaður í grein sinni Litli karlinn sem vakti mikla athygli árið 2013. Magnús hætti störfum hjá 365 miðlum skömmu eftir birtingu greinarinnar og starfar nú hjá Kjarnanum, sem er m.a. í hans eigu. Í kjölfar greinar Magnúsar spratt mikil umræða um ítök Jóns Ásgeirs á 365 miðlum. Einhverjir stigu fram og staðfestu sögu Magnúsar með eigin sögum og vitneskju um tilraunir til slíkra afskipta. Dagana eftir birtingu Litla karlsins greindi Magnús frá því á samfélagsmiðlum að Jón Ásgeir hefði krafist uppsagnar annars blaðamanns, Þórðar Snæs Júlíussonar. „Jón Ásgeir og Ingibjörg Pálmadóttir óskuðu eftir því síðastliðið haust, þegar Þórður kollegi minn var að vinna frétt um félagið IP Studium, og þá staðreynd að félagið hefur brotið lög í nokkur ár með því að skila ekki ársreikningi, að hann yrði rekinn hið snarasta. Þessum skilaboðum var komið til Ara Edwald, sem fór samviskusamlega með skilaboðin til Ólafs Stephensen. Hann neitaði að reka hann, sagði engin rök standa til þess,\" skrifaði Magnús og bætti við að Jón Ásgeir hefði blandað stjórn og forstjóra 365 í allar umkvartanir vegna frétta um hann sjálfan.
Krónísk afskipti
Grein Magnúsar var þó langt í frá fyrsta dæmið um afskipti Jóns Ásgeirs af eigin fjölmiðlum sem varð tilefni umræðu. Árið 2010 greindi DV frá afskiptum Jóns Ásgeirs Jóhannessonar af ritstjórn 365. Árið 2013 skömmu eftir að grein Magnúsar birtist rifjaði blaðið upp málið og birti brot úr tölvupóstum sem blaðið hafði þá undir höndum og sýndu að Jón Ásgeir, sem á þeim tíma sem atvikið átti sér stað var aðaleigandi 365, hafði bein afskipti af ritstjórn Fréttablaðsins og beitti sér fyrir því að Atli Fannar Bjarkason, þá nýráðinn blaðamaður, en framkvæmdastjóri Bjartrar framtíðar þegar málið var rifjað upp, yrði rekinn fyrir að gera grín að honum á netinu. „Jón Kaldal, þáverandi ritstjóri Fréttablaðsins, mótmælti afskiptunum. Liðlega fjórum mánuðum síðar var Jóni Kaldal sagt upp störfum. Ljóst er að brottreksturinn má að einhverju leyti rekja til andmæla ritstjórans við afskiptum Jóns Ásgeirs af ritstjórninni.“ Mál Atla Fannars snerist fyrst og fremst um glettna Facebook stöðu þar sem gert var grín að eiganda Fréttablaðsins og því haldið fram að Atli stæði fyrir söfnun til styrktar Jóni Ásgeiri. „Ég get eiginlega ekki sofið fyrir áhyggjum af drengnum,“ hafði DV eftir Atla. „Hann virðist vera í afneitun og hann hefur tapað miklu af peningum. Ég held að öll þjóðin sé í mikilli geðshræringu yfir afdrifum Jóns Ásgeirs.“
Atla ekki í mínum húsum - no way
Orðrétt segir í tölvupósti Jóns Ásgeirs til Ara Edwald: „Sæll
Óska eftir því að þessi starfsmaður verði látinn fara nú þegar hann verður ekki í mínum húsum. Hann getur verið sniðugur og búið sjálfur til fréttir hvar sem hann vill og hæðst að mér eins og hann vill, en að ég ætli að borga honum laun fyrir það no way.
Kv
Jón Ásgeir.“
Ari Edwald svarar pósti Jóns Ásgeirs á þessa leið: „Hann var ráðinn til reynslu, sem er 3 man, gæti verid ad vid yrdum ad borga 3 man thott hann hætti strax, eftir viku vinnu. 99% likur a sjalfstædum frettum um ad blm rekinn fyrir ad fara i taugar JAJ [Jón Ásgeir Jóhannesson], ekkert hugsad um rettmæti og ad hann buinn ad gera sig vanhæfan til starfa. Eg hringdi strax i gærmorgun i JK [Jón Kaldal] og hann var sammala mer. Ræddi vid drenginn. Eg skil tig vel, en tad gæti verid skynsamlegra ad lata a engu bera og hann taki foggur sinar eftir reynslutimann. Hugsadu tad adeins, thetta verdur notad eins og vidbrogdin vid akærunni og greinin daginn eftir. Endalaust tuggid a thessu a blm [Blaðamenn] viti ad eitt ord sem styggi JAJ tydi brottrekstur um hæl. Allt kann sa er bida kann. Oll Baugshatara-maskinan fer i overdrive. Hann fer, tad er klart. Bara spurning um adferd og tima.“ (sic).
Afskiptin vonbrigði
Jón Kaldal var á þessum tíma ritstjóri Fréttablaðsins. Hann sendi Jóni Ásgeiri tölvupóst daginn eftir að Jón hafði krafist uppsagnar blaðamanns. „Það hefur þegar verið tekið á málinu innanhúss. Viðkomandi fréttamanni hefur verið gerð grein fyrir því að starfs síns vegna þarf hann að huga að framgöngu sinni í netheimum, hvort sem það er í bloggskrifum eða á Facebook.
Þessi tilraun hans til fyndni beindist að þér sem nafngreindum einstaklingi. Fyrir vikið vakna upp rökmætar efasemdir um að hann sé fær um að fjalla um þig af sanngirni í starfi sínu sem blaðamaður. Þær efasemdir nægja til þess að honum verða ekki falin fréttaskrif þar sem þú kemur við sögu.
Í þessu samhengi er mikilvægt að taka fram að nákvæmlega sama hefði gilt ef skotspónninn hefði ekki verið þú, heldur Björgólfur Thor, Steingrímur J. Sigfússon, Davíð Oddsson eða einhver annar,“ skrifar Jón Kaldal til eiganda síns. Hann segir skrif Jóns Ásgeirs vera vonbrigði enda hafi hann unnið hjá Fréttablaðinu í fimm og hálft ár og ekki orðið var við afskipti eigenda. „Mín skoðun er eindregið sú að aðrir miðlar útgáfunnar eigi hvorki að njóta þess né gjalda að vera í eigu 365 þegar kemur að fréttaskrifum. Hið sama gildir um einstaklinga úr eigendahópi blaðsins og önnur félög og fyrirtæki í þeirra eigu.
Fréttamat er auðvitað afstætt fyrirbrigði. Það er nánast ómögulegt að ná utan um á hverju á að byggja það. Það sem einum þykir fréttnæmt þykir öðrum ekki.
Það er hins vegar mun auðveldara að segja á hverju fréttamat getur ekki byggt. Fréttamat getur til dæmis ekki byggt á pólitískum hagsmunum, eignatengslum eða hvað er hagkvæmt fyrir afkomu viðkomandi fjölmiðlafélags, í okkar tilfelli 365.“ Áfram heldur Jón Kaldal: „Menn munu rata hratt í vandræði ef þeir ætla að hafa þau viðmið að afkoma 365 eigi að hafa áhrif á hvernig við skrifum fréttir.
Hvar á þá að draga línuna í fréttaskrifunum? Á aðeins að hampa systurmiðlum Fréttablaðsins en ekki segja frá því sem keppinautar þeirra gera, ef menn telja það mögulega geta bætt afkomu 365? Er þá ekki hagkvæmt að láta hið sama gilda í fréttaskrifum um mikilvægustu auglýsendur Fréttablaðsins og fyrirtæki sem tengjast 365 eignatengslum?
Fréttablaðið mun ekki ástunda slík vinnubrögð undir minni stjórn. Það er enginn efi í mínum huga um að þau myndu hafa mjög neikvæð áhrif á trúverðugleika blaðsins og í framhaldi mögulega arðsemi þess og þar með afkomu 365.
Ég geri mér hins vegar fulla grein fyrir því að ef eigendur og stjórnendur fyrirtækisins vilja taka upp aðra ritstjórnarstefnu en hefur verið á Fréttablaðinu þá hlýtur sú ákvörðun að vera ráðandi. Eðlilegast er þá að reka ritstjórann og ráða annan í hans stað, sem er tilbúinn að fylgja breyttri stefnu.“
Varð fréttastjóri
Í kjölfar upprifjunar á málinu lagði Atli Fannar orð í belg og sagði á Facebook: „Þau sem vilja gera mest úr áhrifum Jóns Ásgeirs innanhúss hjá 365 virðast ekki vita að tveimur árum eftir að hann vildi láta reka mig var ég orðinn fréttastjóri á blaðinu. Áhrifin voru ekki meiri en svo að ég bar sífellt meiri ábyrgð gagnvart lesendum eftir að ég átti að yfirgefa húsin hans.“ Fjórum mánuðum eftir atvikið var Jón Kaldal farinn og Ólafur Stephensen ráðinn í hans stað. Um viðbrögð forvera síns í starfi sagði Ólafur, í tölvupósti til undirmanna sinna:„Hann varði sjálfstæði ritstjórnarinnar og sama myndi ég gera. Stjórnendur 365 tóku augljóslega þeim rökum, sem Jón Kaldal hafði fram að færa, eins og sést bezt á því að Atli Fannar er enn á meðal vor og stendur ekki til að hann fari neitt – hann fékk raunar fastráðningu eftir að stóra Facebook-málið kom upp.“
Fleiri sögur
Árið 2005 fullyrti Jón Ásgeir, í viðtali í Kastljósi á RÚV, að hann hefði engin afskipti af ritstjórn eigin fjölmiðla. Ummælin lét Jón Ásgeir falla þrátt fyrir að tímaritið Mannlíf hefði nýlega fjallað í grein um Jón og tiltekin mál þar sem auðséð þótti að Jón hefði skipt sér af ritstjórn með beinum hætti. Í Mannlífsgreininni er vitnað í Sigurð Hólm Gunnarsson fyrrverandi blaðamann á Vísi.is þar sem hann lýsir því hvernig afskiptum Baugsmanna var háttað af frétt um ásakanir Jóns Geralds Sullenberger á hendur Jóni Ásgeiri sem birtist á netmiðlinum, en fréttin var unnin af fréttastofu Stöðvar tvö og endurbirt á Vísi. Í Mannlífi eru meðal annars sýnd tölvusamskipti milli blaðamannsins og ritstjóra Vísis.is, sem fullyrti á sínum tíma að Jón Ásgeir hefði haft samband við sig og krafist þess að fréttin yrði fjarlægð af Vísi. Mál Sigurðar Hólm, vakti nokkra athygli á sínum tíma.
Árið 2013 rifjaði Sigurður málið upp og vitnar í samskipti sín við ritstjóra Vísis, sem á þeim tíma var Soffía Steingrímsdóttir. „Jón Ásgeir hafði samband og biður um að frétt sé eytt vegna þess að fréttin er röng,” skrifar Sigurður í beinni ræðu eftir ritstjóranum. „Hafa þarf í huga hver eigandi miðilsins er,“ vitnar Sigurður til samskiptanna. „Hafa ber í huga þessa einföldu reglu – hafa samband við forsvarsmenn Baugs áður en svona fréttir eru birtar.“ Þá bendir Sigurður á að skömmu síðar hafi fréttin horfið úr fréttakerfi Vísis. Þegar hann hafi spurt ritstjórann hvort hann hafi fjarlægt fréttina eða hvort Jón Ásgeir væri með aðgang að fréttakerfi Vísis mun ritstjórinn hafa svarað á þá leið að hann vissi ekki hvort Jón væri með aðgang.
Annað mál sem Mannlíf fjallar um þar sem haft var eftir Sigurði G. Guðjónssyni, fyrrverandi forstjóra Norðurljósa, að Jón Ásgeir hefði sent sér tölvupóst haustið 2002, þar sem hann tjáði Sigurði að Baugur myndi ekki auglýsa í miðlum Norðurljósa framar. Gerðist þetta eftir viðtal Jóhönnu Vilhjálmsdóttur og Þórhalls Gunnarsson við Jóhannes Jónsson í Íslandi í bítið, en þáttastjórnendurnir lögðu fram gögn sem áttu að sýna óeðlilega hækkun vöruverðs á leiðinni frá Bandaríkjunum í verslanir Baugs. Gengu Þórhallur og Jóhanna hart fram í viðtali við Jóhannes. Sigurður G. Guðjónsson segir í samtali við Mannlíf að Jón Ásgeir hafi, eftir að Baugur eignaðist stóran hluta í Norðurljósum haft sérstakan áhuga á að koma Jóhönnu Vilhjálmsdóttur úr starfi.
Ólafi ýtt til hliðar
Jón Ásgeir fullyrti í viðtali skömmu eftir birtingu greinar Magnúsar, Litli karlinn, að ritstjóri blaðsins Ólafur Stephensen hefði skrifað greinina með Magnúsi. Ólafur hafði þá reyndar tekið upp hanskann fyrir Magnús. „Þarna er Magnús að segja að Jón Ásgeir hafi reynt að hafa ósmekkleg afskipti af störfum blaðamanna hjá 365 miðlum. Þetta er góð grein hjá Magnúsi,“ sagði Ólafur í viðtali á Bylgjunni. „Ég get bara sagt það að ég kannast alveg við það að Jón Ásgeir hafi verið mjög ósáttur við fréttaflutning af sjálfum sér í Fréttablaðinu og já vissulega gert tilraunir til að hafa áhrif á hvernig við setjum þær fram, en það er líka jafn rétt hjá Magnúsi í þessari grein, og þá tala ég bara fyrir mína ritstjórn, en ég held að það eigi jafnt við um hina fréttastofuna, að við látum það ekki hafa áhrif á okkur og höfum ekkert leyfi til þess.“ Skömmu eftir uppákomuna var Mikael Torfason, þá ritstjóri Fréttatímans, ráðinn sem ritstjóri Fréttablaðsins við hlið Ólafs og stuttu síðar var hann gerður að aðalritstjóra 365.
Kvótinn keypti Moggann
„Hins vegar voru stór þjóðfélagsleg mál sem ég og aðrir eigendur töldum að þyrfti að leggja áherslu á og að fengju efnislega umfjöllun. Þar bar hæst Icesave-málið,“ sagði Óskar Magnússon, útgefandi og einn eigenda Morgunblaðsins, við Viðskiptablaðið árið 2012 um ástæður þess að hann og aðrir eigendur keyptu miðilinn. „Síðan voru fram undan átök um aðild að Evrópusambandinu og eins sjávarútvegsmál. Við ákváðum að taka þessa áhættu.“ Viðtal Viðskiptablaðsins við Óskar er athyglisvert fyrir þær sakir að þar er eigandi fjölmiðilsins sem jafnframt er útgefandi miðilsins berorður um áherslur og ástæður eignarhaldsins á miðlinum. Flestum er nú kunnugt að Morgunblaðið er að stórum hluta í eigu útgerðarmanna og tengdra aðila. Á þeim tíma sem viðtalið var birt áttu eigendur Morgunblaðsins þriðjung fulltrúa í Landssambandi útvegsmanna sem hafði, allt frá valdatöku ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna, staðið í harkalegri baráttu gegn fyrirhuguðum breytingum á fiskveiðistjórnunarkerfi landsins. Í þeim átökum var oft erfitt að gera greinarmun á armi LÍÚ og ritstjórnarmati Morgunblaðsins svo mikill samhljómur var í harkalegum fréttaflutningi blaðsins og samtakanna vegna fyrirhugaðra breytinga. Það er því merkileg yfirlýsing af hálfu útgefanda blaðsins að Morgunblaðið hafi meðal annars verið keypt til að leggja sérstaka áherslu á málefni sjávarútvegs.
Skuldsett eignartaka
„Blaðamenn eru í veikri stöðu gagnvart eigendum fjölmiðla sem stýra því að talsverðu leyti hvað fjölmiðlar í þeirra eigu fjalla um, meðal annars með stjórnendum sem þeir velja,“ skrifar Guðrún Hálfdánardóttir, fréttastjóri Morgunblaðsins, í ítarlegri meistaragráðuritgerð sinni árið 2011 er ber heitið: Skiptir stærðin máli? Fjölmiðlasamsteypur og áhrif þeirra. Guðrún skoðar þróun eignarhalds á fjölmiðlum hér á landi og ber saman við þróunina erlendis. „Niðurstöðurnar benda til þess að svipuð þróun hafi átt sér stað á íslenskum fjölmiðlum og annars staðar. Völd hafa færst á fáar hendur á sama tíma og blaða- og fréttamenn búa við lítið starfsöryggi.“ Guðrún lýsir því hvernig 84% bandarískra dagblaða voru í eigu annarra en stórra fjölmiðlafyrirtækja á fjórða áratug síðustu aldar en um síðustu aldamót hafi aðeins um 20% dagblaða verið enn í fjölskyldu- og einkaeigu. Vitnað er til skrifa Lois A. Day, sérfræðings í fjölmiðlarétti, sem bendir á að eignarhald hafi ef til vill minna að segja svo fremur sem fjölmiðill skili hagnaði. „Engu að síður er niðurstaðan ávallt sú að fjölmiðillinn fær einungis að vera í friði frá eiganda sínum ef hann skilar hagnaði. Því allt snýst þetta á endanum um peninga. Markmiðið er því mjög oft að skera niður, hvað sem það kostar.“ Í ritgerð sinni bendir Guðrún á að erlendis sé algengt að fjölmiðlar séu keyptir á miklu yfirverði en hér heima megi ef til vill sjá svipaða tilhneigingu, í því formi þó, að við yfirtöku á fjölmiðlum taki nýir eigendur oft á sig skuldir langt umfram virði fyrirtækjanna.
Frjálst og óháð
Árið 2010 var tilkynnt um sölu DV ehf. út úr Birtíngi með það markmið að stofna og reka blaðið sem sjáflstætt, frjálst og óháð blað. Þau Reynir Traustason ritstjóri og Lilja Skaftadóttir listaverkasali voru eftir kaupin stærstu eigendur hins nýstofnaða DV ehf. „ [Í] samþykktum hins nýja félags er kveðið á um að enginn einn hluthafi geti farið með meira en 26% atkvæða, óháð hlutafjáreign. Einnig er í samþykktunum gerður skýr greinarmunur á stjórn félagsins og ritstjórn. Aukinn meirihluta mun þurfa til að breyta samþykktum,“ segir í frétt vefmiðilsins Eyjunnar frá mars árið 2010. Rekstur DV hefur gengið afar brösuglega síðustu ár og hefur miðillinn raunar átt á sér höggstað vegna stöðu óuppgerða gjalda á sama tíma og DV skrifar harkalega um viðskiptagjörninga annarra. Umfram aðra miðla birtir DV stöðu eignarhalds og stjórnar þannig að aðgengileg sé lesendum. Þannig má öllum stundum finna útlistun á stjórn og formlegum eigendum félagsins. Stærstu eigendur DV eru fyrirtækið Umgjörð ehf. í eigu Ástu Jóhannesdóttur og fer með rúmlega 21% hlut. Næstur fer Reynir Traustason sem á samkvæmt skráningu tæplega 10% hlut sjálfur auk þess að eiga fyrirtækið Ólafstún sem fer með rúmlega 19% hlut. Lilja Skaftadóttir Hjartar fer svo með rúmlega 13% hlut. Sjá má að erfiður rekstur sem kallað hefur eftir auknu hlutafé hefur riðlað nokkuð eignarhlutföllum miðilsins. Þrátt fyrir að greint sé frá eignarhaldið DV ehf. með nokkuð skýrum hætti á vef blaðsins hefur reglulega dúkkað upp umræða um að óformlegt eignarhald DV sé annað en hið formfesta. Þannig vakti fundur Reynis Traustasonar með Jóni Ásgeir í húsakynnum blaðsins í júlí 2011 nokkra athygli og þóttu margir sjá þar samsæri. „Ég veit ekkert hvað Jón Ásgeir kaupir eða kaupir ekki,“ svaraði Reynir Pressunni er miðillinn gekk á hann og spurði hvort Jón Ásgeir væri að kaupa blaðið. Jón Ásgeir og DV hafa á köflum átt hið undarlegasta samband sín á milli en enn hefur fátt komið opinberlega fram sem beinlínis sannar eða jafnvel styður kenningar um skuggaaðild Jóns Ásgeirs á DV. Þannig hefur Jón Ásgeir flakkað milli þess að mæta í beina línu á miðlinum til þess að vera fjallað um í afar óheppilegu og vandræðalegu ljósi á forsíðu blaðsins. Erfitt er að greina um of samskipti fjölmiðla út frá skrifum af jákvæðum görðum manna annars vegar og svo neikvæðum gjörðum hins vegar. Fréttatengt efni á alla jafna að stjórnast af fréttamati og gjörðum þeirra sem fjallað er um; sem eflaust eru breytilegar dag frá degi. Þó má á það benda að Sandkorn DV, en það er það nafn sem slúðurmolar blaðsins eru kallaðir, hafa ógjarnan farið nokkuð óvarlega að Jóni Ásgeiri. Í ljósi sögu Jóns að afskiptum á ritstjórnarlegu efni þeirra miðla sem hann eða aðilar og félög honum tengd verður að teljast ólíklegt að Jón Ásgeir eigi einhvers konar skuggaeign í blaðinu.
Vald án ábyrgðar
„Dæmi um hve vanþróuð umræðan er á Íslandi er að hér talar fólk um að fjölmiðlar séu fjórða valdið en um leið má engin ábyrgð fylgja valdinu,“ segir Þóra Kristín Ásgeirsdóttir, ritstjóri, í samtali við Guðrúnu vegna ritgerðarinnar en við vinnslu hennar ræddi Guðrún við sex áhrifamenn úr fjölmiðlageiranum hér heima. „Það má ekki gera þá kröfu til fjölmiðla að vernd einstaklings sé tryggð í fjölmiðlalögum án þess að allt fari á annan endann. Þessi vernd á sér stoð í almennum hegningarlögum og ég tel nauðsynlegt að skerpa á þessu í fjölmiðlalögum til að vernda almenning fyrir því að verða leiksoppur óvandaðra fjölmiðla. Það verður að tryggja grundvallarleikreglur í samfélaginu og fjölmiðlar verða að taka á sig þá ábyrgð sem fylgir því að vera lýðræðisstofnun, líkt og hlutverk þeirra er. Völdum fylgir ábyrgð og fjölmiðlar hafa gríðarleg áhrif á alla umræðuna í þjóðfélaginu. Því verða þeir að rækja eftirlitshlutverk sitt og hafa hag almennings að leiðarljósi.“ Á þeim tíma sem Þóra Kristín lætur ummælin falla starfar hún við ritstjórn vefritsins Smugunnar sem hafði þá yfirlýstu stefnu að fjalla um vinstri hlið mála. Smugan fór fram og sagðist vera með hjartað á réttum stað og birti langan lista eigenda. Þar á meðal var Vinstri hreyfingin grænt framboð, Álfheiður Ingadóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson. Enginn þarf að velkjast í vafa um tengsl eigenda við pólitískar hreyfingar enda var miðillinn alla tíð hreinskilinn með eignarhald sitt. Svo vitnað sé í Þóru Kristínu sjálfa: „Ef við tökum Smuguna sem dæmi þá er hún umræðu- og fréttavettvangur fólks á vinstri væng stjórnmálanna og það fer ekki leynt. En ég myndi setja stórkostlegt spurningarmerki við Smuguna ef hún kæmi fram og þættist vera frjáls og óháður fjölmiðill í eigu Steingríms J. Sigfússonar [fjármálaráðherra þegar ummælin falla]. Ég lít hins vegar á að trúnaður minn sé við lesendur ekki eigendur en eignarhaldið þarf að vera öllum ljóst.“
Í orðum Þóru Kristínar má finna ákveðinn kjarna. Fjölmiðlar eru ekki, geta ekki og eiga ekki að starfa í tómi. Þá þarf að reka og þá þarf að reka vel. Fjölmiðlar eiga að starfa sjálfstætt og óhindraðir af hagsmunum; eigin sem og annara. Raunin er þó sú að það er erfitt, flókið og tekst sjaldan fullkomlega. Það er hins vegar ábyrgð að starfa á ritstjórn og henni verða menn að standa undir og gera af virðingu en ekki tala um lýðræði og fjórða valdið þegar það hentar en tala svo niður eigin ábyrgð þegar ætlast er til að hún sé öxluð.
Íslenskir fjölmiðlar eiga sér sorglega sögu afskipta eigenda af fréttaskrifum. Það er staðreynd en ekki hugleiðing eða kenning. Það er því ábyrgðarhlutur af blaðafólki, ritstjórum og eigendunum sjálfum að afneita slíku, líkt og lýst hafi verið yfir tilvist einhyrninga, þegar dæmin blasa við öllum þeim sem vilja sjá.
Endurbirting á umfjöllun Man magasín frá apríl 2014
