Þessa vordaga verða kaflaskil. Þjóðin byrjar nýtt tilveruskeið í peningamálum: Samkvæmt fyrirheitum ríkisstjórnarinnar eiga menn nú að taka fyrstu skrefin í lífinu eftir höft. Mörgum spurningum er þó enn ósvarað um framtíðina.
Ríkisstjórnin og Seðlabankinn hafa glímt við tvö viðfangsefni á þessu sviði. Annað er hvernig slíta megi þrotabúum gömlu bankanna. Það er glíma við fortíðardraug. Hitt er að koma fram með skýra stefnu um stjórn peningamála eftir höft. Það er sú framtíðarsýn sem atvinnulífið og launafólk hefur kallað eftir í full tvö ár.
Glíman við afturgöngur liðinnar tíðar er að mestu tæknilegt úrlausnarefni. Að sönnu mjög stórt og vandasamt en ekki sérlega flókið pólitískt. Lausnin er þó langt á eftir áætlun.
En hitt sem ræður afkomu fyrirtækja og kjörum launafólks í framtíðinni kemur fram í þeirri pólitík hvernig ríkisstjórnin ætlar að tryggja frjáls viðskipti, stöðugleika og samkeppnishæfa vexti þegar tæknilegu málin eru frá. Það er snúið verkefni sem kallar á pólitíska umræðu.
Ríkisstjórnin kaus að sveipa bæði þessi viðfangsefni algjörri leynd. Það er um sumt skiljanlegt að því er varðar tæknilegar lausnir á fortíðarvandanum. Erfiðara er að skilja hvers vegna leynd hefur ríkt um hitt eftir hvaða leiðum á að uppfylla loforðið um frjáls viðskipti og stöðugleika með krónu þegar slitabúin eru úr sögunni og höftin horfin.
Það er pólitík sem verður að vera upp á yfirborðinu. Ein helsta ástæðan fyrir því uppnámi sem nú er á vinnumarkaðnum á rætur í því að ríkisstjórnin hefur ekki í tvö ár svarað spurningum Alþýðusambandsins og Samtaka atvinnulífsins um framtíðarstefnuna í peningamálum. Með ólíkindum er því að hún skuli hafa verið sveipuð leynd í svo langan tíma.
Stundarglas leyndarinnar tómt
Nú er stundarglas leyndarinnar í þessum efnum aftur á móti tómt. Aðilar vinnumarkaðarins ættu því að geta lagt þaulhugsaða og velútfærða stefnu um framtíðina í peningamálum til grundvallar við endurnýjun kjarasamninga.
Höftin voru sett á til þess að halda mætti uppi fölsku gengi krónunnar. Það var óhjákvæmilegt í þeim ærlega tilgangi að verjast tímabundið meira falli í lífskjörum en þá þegar var orðið. Höftin eru hins vegar skaðleg til lengdar og valda vaxandi óútreiknanlegu tjóni með hverjum degi sem líður.
Krónan er mælikvarði á hvort áætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og sex ár með tveimur ríkisstjórnum, annarri yst til vinstri og hinni yst til hægri, hafa dugað til að koma hlutunum í jafnvægi á ný. Verði viðskipti með krónuna frjáls og haldi hún verðgildi sínu með sambærilegum vöxtum og í grannlöndunum hefur það tekist.
Fari hins vegar svo að annars konar takmarkanir verði áfram nauðsynlegar á gjaldeyrisviðskiptum eða falli gengi krónunnar er ætlunarverkið enn í landi dagdraumanna.
Eins og sakir standa eigum við ekki gjaldeyri til að kaupa allar þær krónur sem eru til sölu. Að því leyti erum við í svipaðri stöðu og Grikkir að erlendir kröfuhafar verða að afskrifa hluta af eignum sínum til þess að dæmið gangi upp. Sé gagnkvæmur skilningur á því er aðferðin tæknilegt úrlausnarefni.
Pólitíska aðalatiðið er að slíkar afskriftir hverju nafni sem þær nefnast á endanum flæði ekki sem nýjar krónur inn í hagkerfið. Það jafngilti seðlaprentun. Verðgildi hverrar krónu sem við höfum í launaumslaginu í dag myndi þá rýrna að sama skapi. Það er óréttlátt að láta almenning borga brúsann með því móti. Afskriftirnar þarf því að nota til að þurrka út skuldir ríkissjóðs. Um þetta þarf pólitíska sátt.
Vextir og samkeppnisstaða Íslands
Ný framtíðarstefna ríkisstjórnarinnar í peningamálum verður að tryggja þann stöðugleika að Seðlabankinn geti með ákvörðunum um stýrivexti stuðlað að því að lántökukostnaður í íslenskum krónum verði ekki hærri en í samkeppnislöndunum.
Verði þetta aftur á móti ekki hluti af nýrri tilveru eftir afnám hafta á þessum vordögum er það merki um að ríkisstjórninni hafi mistekist að sýna fram á að krónan tryggi hagsmuni Íslendinga best. Það væri mikið pólitískt áfall. Í raun mætti nota orð eins og skipbrot í ljósi þeirra stóru orða um ágæti krónunnar sem ríkisstjórnin hefur notað.
Leyndin sem aðilar vinnumarkaðarins hafa kvartað yfir varðandi framtíðarsýnina í peningamálum hefur valdið því að enginn hefur komið auga á hvernig ríkisstjórnin ætlar að sýna að þetta sé gerlegt. Biðin eftir töframeðalinu veldur eðlilega nokkurri óþreyju.
Fyrir hrun var gengi krónunnar haldið uppi, eftir hefðbundnum hagfræðikenningum, með ofurvöxtum sem drógu erlendan gjaldeyri til landsins frá lágvaxtasvæðum. Án þess óþekkta töframeðals sem ríkisstjórnin hefur lofað er hætt við að í sama farið sæki aftur þegar höftin hverfa.
Í aðdraganda hrunsins var krónan hagstæðasta mynt í heimi fyrir erlenda lánveitendur sem tefldu upp á vaxtamismun. Hún reyndist Íslandi að sama skapi óhagstæð.
Eftir stormasaman vetur hefur ríkisstjórnin boðað vorkomu í peningamálum. Vonandi þarf hún ekki, þegar sumarið gengur í garð, að naga sig í handarbökin fyrir að hafa hafnað þeirri áskorun síðasta landsfundar Sjálfstæðisflokksins að skoða aðra kosti í gjaldmiðilsmálum.
11.04.15
