Rökstuðningur forseta Íslands fyrir því að standa ekki við yfirlýsingu sína frá því á nýársdag um að gefa ekki kost á sér til endurkjörs hefur beint athyglinni að orsökum þess rótleysis sem hrjáð hefur pólitíkina í landinu frá því í aðdraganda hrunsins.
Fyrir fjórum árum sneri forsetinn líka við blaðinu eftir að hafa tilkynnt á nýársdag að hann hygði ekki á endurkjör. Seinni sinnaskiptin byggja eins og þau fyrri á þeirri hugmynd að við ríkjandi aðstæður sé einn maður ómissandi.
Það sem forsetinn er að segja núna er þetta: Það hafa verið friðsamleg mótmæli á Austurvelli. Það verða kosningar í haust. Það þarf hugsanlega að mynda ríkisstjórn að þeim loknum. Það er aðeins á færi þess sem setið hefur á forsetastóli í tuttugu ár að glíma við svo óvissa tíma.
Með öðrum orðum: Að mati forsetans getur ríkisstjórnin ekki haldið uppi allsherjarreglu í landinu. Og hann er þeirrar skoðunar að stjórnarandstöðuflokkarnir geti ekki myndað ríkisstjórn að loknum kosningum fái þeir meirihluta. Hvort tveggja er nær ímyndaðri tilveru en raunveruleikanum.
Fyrir hrun réðust margar veigamiklar ákvarðanir í andrúmi síendurtekinna staðhæfinga um yfirburði þjóðareðlisins. Íslendingar voru ráðabetri, útsjónarsamari, sneggri í snúningum, fljótari til ákvarðana og áræðnari en allir aðrir. Forsetinn var oddviti þessarar orðræðu.
Þetta var auðvitað tómt lýðskrum. Enginn deilir um það í dag. Það færði Ísland ekki fram á veg heldur af leið.
Nú er því svo haldið fram að hversdagslegir hlutir sem eru eðlilegir fylgifiskar lýðræðisins eins og friðsöm mótmæli, kosningar og stjórnarmyndanir ógni svo stöðugleika samfélagsins og nauðsynlegri stjórnfestu að fráleitt sé að forsetaskipti geti átt sér stað við slíkar aðstæður. Vísað er til ofurþunga ábyrgðar, djúprar þekkingar og hæfni til að taka skjótar ákvarðanir án tíma til að njóta ráðgjafar.
Satt best að segja virðast fullyrðingar af þessu tagi ekki vera miklu nær raunveruleikanum en orðræðan um yfirburði Íslendinga fyrir áratug.
Víst er að ákveðið rótleysi hefur einkennt stjórnmálaumræðuna og þau átök á Alþingi sem henni fylgja. Fáir deila um það. Orsakirnar eru ugglaust margvíslegar. En það er erfitt að verjast þeirri hugsun að hluta þeirra megi rekja til þeirrar orðræðu sem byggir á lýðskrumi og er í lausum tengslum við veruleikann.
Vilji menn í raun og veru koma á meiri festu og aga í pólitík þurfa stjórnmálamenn að flytja mál sitt með jarðbundnari staðhæfingum en gert var fyrir hrun og forsetinn gerir aftur nú. Það er einfaldlega samhengi milli lýðskrums og lausungar í pólitík.
Þverstæðan er sú að málflutningur forsetans er í raun og veru hluti af þeim vanda sem hann segist hafa áhyggjur af og telur öðrum trú um að hann einn geti glímt við.
