Formaður Bændasamtakanna segir að Alþingi geti ekki gert breytingar sem máli skipta á búvörulagafrumvarpi sem liggur fyrir Alþingi nema með samþykki bænda. Greinilegt er að hann telur að ritun landbúnaðarráðherra undir búvörusamningana í febrúar hafi þau réttaráhrif að með þeim fái samtökin þetta neitunarvald.
Hvað hefur formaðurinn til síns máls? Til að svara þeirri spurningu er mikilvægt að greina á milli lagalegra og siðferðilegra skuldbindinga í þessu efni.
SIÐFERÐILEG SKULDBINDING
Ef einvörðungu er litið til siðferðilegra skuldbindinga hefur formaðurinn rétt fyrir sér. Ráðherrann og þeir þingmenn stjórnarflokkanna sem hann sækir umboð sitt til eru að sjálfsögðu pólitískt bundnir við samninginn í tíu ár. Það á bæði við um verðtryggð útgjöld úr ríkissjóði á þessum tíma og þá skipan löggjafar á sviði búvöruframleiðslu, samkeppnismála og tollamála sem samningurinn tekur til.
Stjórnarflokkarnir hafa bundið hendur sínar pólitískt fram á þriðja kjörtímabil héðan í frá. Á þessum tíma geta þeir ekki tekið upp frjálslyndari stefnu á þessum sviðum nema með samþykki Bændasamtakanna.
LAGAHLIÐIN ER FLÓKNARI
Málið er flóknara þegar kemur að lagalegum spurningum.
Í gildandi lögum er heimild fyrir ráðherra til að gera búvörusamninga til eins árs. Þó opna lögin á óskilgreint frávik til lengri tíma. Færa má sterk rök fyrir því að heill áratugur fari langt fram yfir eðlilega túlkun á þessari fráviksheimild. Margt bendir því til að ráðherra hafi farið út fyrir valdheimildir sínar þegar hann undirritaði samningana.
Ekki er hægt að byggja rétt á samningi ef ráðherra hafði ekki heimild til að gera hann. Nýr þingmeirihluti gæti því hugsanlega verið óbundinn af samningunum.
Þá er það sérstakt skoðunarefni hvort sú rúma túlkun að búvörulögin heimili ráðherra að binda hendur fjárveitingavaldsins í svo stórum stíl og til jafn langs tíma standist ákvæði stjórnarskrárinnar. Áður en samningarnir voru undirritaðir hefði átt að kalla eftir óháðu fræðilegu áliti um þessa spurningu.
Búvörusamningarnir sjálfir eru ekki lagðir fyrir Alþingi. Ráðherrann leggur aðeins fyrir þingið þær tillögur til breytinga á lögum sem hann skuldbatt sig í samningunum að koma fram. Alþingi er svo skylt eftir efni samninganna að samþykkja þær verðtryggðu fjárskuldbindingar sem þeir mæla fyrir um næsta áratuginn.
TILLAGA UM MEIRA FRAMSAL VALDS TIL RÁÐHERRA
Í tillögum ríkisstjórnarinnar er lagt til að ákvæðið um eins árs samningstíma sem kveðið er á um í gildandi lögum falli brott. Í nýjum lögum verða því engar tímatakmarkanir.
Tvær sýnilegar ástæður sýnast vera fyrir þessari breytingu. Önnur er sú að ráðherra hefur áttað sig á að tíu ára samningar samrýmast ekki ákvæði gildandi laga. Vert er þó að hafa í huga að verði þessi breyting að lögum hefur hún engin áhrif aftur í tímann.
Hin ástæðan er sú að daginn eftir að Alþingi hefur samþykkt þessa breytingu hefur ráðherra einn og sér heimild til að framlengja samningana eins lengi og honum sýnist án þess að spyrja Alþingi. Þannig gæti hann gert nýja samninga eða framlengt þessa samningana til fimmtán ára eða jafnvel níutíu og níu ára. Hann hefur líka ótakmarkað umboð Alþingis til að hækka framlög ríkissjóðs.
Satt best að segja væri óðs manns æði að samþykkja svo óbundið valdframsal. Hafa verður í huga að samningarnir snerta ekki aðeins lög um framleiðslu búvara heldur einnig fjárlög, tollalög og grundvallaratriði samkeppnislaga og neytendaverndar. Þeir útiloka líka frekari viðskiptasamninga á þessu sviði við aðrar þjóðir eða alþjóðasamtök í tíu ár.
VERKEFNI FYRIR STJÓRNSKIPUNAR- OG EFTIRLITSNEFND
Orki gildandi ákvæði eins og ríkisstjórnin túlkar það tvímælis með tilliti til stjórnarskrár vekur þessi nýja tillaga enn stærri spurningar. Í athugasemdum með frumvarpinu er fullyrt að það standist stjórnarskrá. Enginn rökstuðningur er fyrir þeirri fullyrðingu og engin tilvísun í fræðilega skoðun eða álitsgerð.
En staðhæfingin er tæplega sett í athugasemdirnar nema fyrir þá sök að ráðherra hefur talið að efni frumvarpsins hlyti að vekja spurningar af því tagi. Annars hefði hún verið óþörf með öllu.
Ef stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis væri vel vakandi hefði hún þegar tekið þessi álitaefni til athugunar. Það á einnig við spurninguna um hvort ráðherra fór út fyrir valdheimild sína með tíu ára samningstíma. Einkum og sér í lagi í ljósi þess að nefndin hefur sinnt hlutverki sínu af kostgæfni vekur meiri athygli en ella að hún skuli sofa svo værum blundi í þessu máli.
KJÓSENDUR FÁ EKKERT AÐ SEGJA FYRR EN Í FYRSTA LAGI 2024
Pólitíska hliðin á málinu er sú að ríkisstjórnin áformar að lögfesta fyrir kosningar landbúnaðarpólitík sem hefur áhrif á fjárlög, tollalög og neytendavernd í tíu ár. Hún á að vera óhagganleg með samningum og lögum sem Alþingi hefur ekki rétt til að breyta fram á mitt þriðja kjörtímabil héðan í frá nema með samþykki Bændasamtakanna.
Þetta þýðir að landbúnaðarmálin og neytendamálin sem þeim tengjast er ekki unnt að setja á dagskrá í komandi haustkosningum. Það verður heldur ekki hægt í kosningunum 2020. Fyrsti möguleikinn til að setja þau á dagskrá verður í kosningunum 2024.
Það er þó sýnd veiði en ekki gefin því ráðherrann getur með nýja ákvæðinu framlengt samningana um eins mörg ár eða kjörtímabil og hann kýs. Frekari samningar um aukið viðskiptafrelsi við aðrar þjóðir eru að sama skapi alfarið í höndum Bændasamtakanna um jafn óskilgreinda framtíð.
Í síðustu kosningum óskaði enginn flokkur eftir umboði kjósenda til að ráða þessum málum til lykta til svo langs tíma.
Eðlilegra væri því að ríkisstjórnin og þeir stjórnmálaflokkar sem vilja fylgja henni að málum leituðu eftir stuðningi kjósenda við þessi áform og kæmu þeim síðan í framkvæmd ef þeir fengju fylgi meirihluta þjóðarinnar til þess. Styðji VG ríkisstjórnina í þessu máli er ekki útilokað að sá meirihluti fengist.
Aðrir flokkar og hreyfingar sem tala fyrir frjálslyndari pólitík, meira viðskiptafrelsi og gæslu neytendahagsmuna til jafns við framleiðendahagsmuni gætu þá lagt þau sjónarmið í dóm kjósenda. Það er þá þeirra að ákveða hvort þau viðhorf fá meira vægi á næsta kjörtímabili.
Alltént er ekki ofmælt að það sé í ósamræmi við góða lýðræðislega stjórnarhætti að taka þetta vald frá kjósendum í tíu ár eða jafnvel lengur aðeins nokkrum dögum áður en þeir ganga að kjörborðinu í haust.
