Í pilsfaldi háskólans

„Háskólastofnun sem lítilsvirðir akademískt frelsi grefur markvisst undan því og getur að endingu rofið hið óskráða samkomulag sem tryggir starfsmönnum stofnunarinnar slíkt frelsi.“

- Róbert Haraldsson, Málþing um akademískt frelsi í kennslu og rannsóknum.

Ólíkt tjáningarfrelsinu er akademískt frelsi áunnið. Það er til komið vegna þeirra ríku skylda sem lagðar eru á herðar háskóla, kennara og fræðimanna. Tjáningarfrelsið er rétturinn til að segja og skrifa það sem hverjum sýnist og er öllum tryggt í stjórnarskrá. Enginn skal sviptur tjáningafrelsinu. Hins vegar er málfrelsið ekki án takmarkana enda fátt svo einfalt í nokkru samfélagi. Á Íslandi eru stjórnarskrárbundnar heimildir til takmörkunar tjáningarfrelsis. Siðferðislegar þvinganir samfélagsins geta um leið haft áhrif á tjáningarfrelsið og akademískt frelsi. Harkaleg gagnrýni er þó ekki það sama og siðferðisleg þvingun enda engum tryggð tjáning án gagnrýni. Hins vegar getur harkaleg gagnrýni tekið á sig slíkar þvingunarmyndir leiði hún til þess að hvatt er til útskúfunar og atvinnumissis.

Árið 2013 var tilkynnt um fyrirhugaða kennslu Jóns Baldvins Hannibalssonar, fyrrverandi utanríkisráðherra og formanns Alþýðuflokksins, við Háskóla Íslands. Námskeiðið sem hann átti að kenna fjallaði um smáþjóðir og svipaði til námskeiðs, sem Jón hafði áður kennt, við Alþjóðamálastofnun Háskólans í Vilníus í Litháen. Tímaritið Nýtt Líf hafði rúmu ári áður upplýst um klámfengin bréfaskrif hans til ungrar stúlku. „Við förum fram á að Háskóli Íslands og Félagsvísindasvið svari fyrir þessa ráðningu. Okkur þykir hún niðurlægjandi fyrir þolendur Jóns og þolendur kynferðisofbeldis um heim allan. Við ætlum ekki að taka henni þegjandi,“ skrifuðu þær Helga Þórey Jónsdóttir og Hildur Lilliendahl Viggósdóttir í grein sem birtist hjá femíníska vefritinu Knúz.is. Krafa Helgu og Hildar var að Háskóli Íslands beitti siðferðislegum þvingunum gagnvart ráðherranum fyrrverandi, enda væri kennsla hans á skyldunámskeiði við skólann. Ráðning Jóns Baldvins var í kjölfar gagnrýninnar dregin til baka og Kristín Ingólfsdóttir rektor baðst afsökunar á því hvernig málið hafði verið afgreitt. Þótti mörgum rektor hafa meðhöndlað málið afar illa og óttuðust að akademísku frelsi og sjálfstæði skólans væri stefnt í hættu vegna ákvörðunar yfirstjórnar. Háskóli Íslands greiddi Jóni Baldvini seinna hálfa milljón króna vegna þess hvernig tekið var á málinu.

Ráðning Jóns Baldvins á sér að sjálfsögðu margar hliðar. Háskólar víða um heim hafa á undanförnum árum verið harðlega gagnrýndir fyrir að bregðast þolendum kynferðisofbeldis og taka sér stöðu með gerendum en kalla slíkt hlutleysi. Frelsi er sjaldan án afleiðinga og vel er hugsanlegt að ráðning Jóns Baldvins í kennslu á skyldunámskeiði hefði getað haft afleiðingar fyrir nemendur sem orðið hefðu fyrir kynferðisáreiti á sínu æviskeiði. Þessi sjónarmið má meðal annars sjá í grein Gyðu Margrétar Pétursdóttur, lektor í kynjafræði við Háskóla Íslands, sem rituð var vegna málsins og var svar við leiðara Ólafs Stephensen, fyrrverandi ritstjóra Fréttablaðsins, vegna uppákomunnar. Ritstjóri Fréttablaðsins taldi það vafasama útleggingu að þeir sem gerst hefðu sekir um dómgreindarbrest gætu ekki tekið að sér störf hjá hinu opinbera. Vert er að taka fram að framkoma Jóns Baldvins gagnvart stúlkunni átti sér meðal annars stað þegar hann sinnti embætti sendiherra. Þá kom einnig fram að einhver bréfanna höfðu verið skrifuð á opinbert bréfsefni og að allavega eitt bréfanna hafði verið sent í grunnskóla stúlkunar.

Peningar og almenningsálit

Í rannsóknarskýrslu Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 er meðal annars fjallað um hræðslu háskólasamfélagsins við að gagnrýna ríkjandi skoðanir og viðskiptablokkir á árunum fyrir hrun. Vitnað er til Reykjavíkurbréfs Morgunblaðsins sem birt var 29. ágúst 2009. „Blaðamenn Morgunblaðsins ráku sig iðulega á það að fræðimenn á sviði lögfræði, hagfræði og viðskiptafræði vildu ekki tjá sig um álitaefni í viðskiptum. Sumir af því að þeir voru í vinnu fyrir viðskiptablokkirnar, aðrir af því að þeir óttuðust neikvæð viðbrögð við gagnrýni.“ Þessar ásakanir voru kannaðar af starfshóp rannsóknarnefndarinnar. „Það eru alvarlegar ásakanir að íslenskir fræðimenn hafi verið svo háðir fjármálastofnunum eða viðkvæmir fyrir almenningsáliti að þeir hafi ekki viljað tjá sig við fjölmiðla.“ Höfundarnir telja með ákveðnum fyrirvörum, að ekki sé að sjá að viðskipta- og hagfræðingar í íslensku háskólunum hafi þegið verktakagreiðslur frá bönkunum. Þá segir einnig að heildarstyrkveitingar hafi aðeins numið um 1,7% af tekjum Háskólans í Reykjavík á þessu tímabili. Skólinn er tekinn sem dæmi enda sú háskólastofnun sem tók við mestu fé frá fjármálastofnunum. Alls tók skólinn við 142 milljónum auk 55,6 milljónum til nemendastyrkja. „Þótt gagnlegt geti verið að hafa upplýsingar um styrki til einstaka háskólamanna er ekki síður mikilvægt að huga að vaxandi almennum tengslum háskóla og fyrirtækja og áhrifum þeirra á háskólastarf. Hvarvetna eru gerðar auknar kröfur til háskóla um að þeir virkji fleiri tekjustofna en opinber framlög (og skólagjöld). Fyrir þessu eru ýmsar ástæður, svo sem að háskólarannsóknir eru á sumum sviðum (t.d. á sviði læknisfræði- og lyfjarannsókna) orðnar svo dýrar að ríkið getur ekki lengur fjármagnað þær þannig að háskólarnir verði samkeppnisfærir. Á hinn bóginn er innan háskólanna að finna dýrmæta þekkingu sem leitun er að annars staðar og eftir henni sækjast einkafyrirtækin, auk þess sem það er þeim keppikefli að sveipa rannsóknir sínar akademískum ljóma og gefa þeim þannig aukinn trúðverðugleika.“ Höfundar siðferðishluta rannsóknarskýrslunnar koma þarna inn á mikilvæga hlið mála og benda á að íslenskt háskólasamfélag hafi ekki farið varhluta af því sem kallað er viðskiptavæðing samfélagsins. Bent er á rannsóknir frá Bandaríkjunum sem sýna að kennarar þiggji ekki aðeins styrki frá fyrirtækjum í vaxandi mæli, til að fjármagna rannsóknir sínar, heldur séu þeir og háskólarnir einnig iðulega sjálfir hluthafar í fyrirtækjum eða fjárhagslega tengdir þeim með öðrum hætti. „Færð hafa verið rök fyrir því að þetta dragi úr heiðarleika fræðimanna, þrengi sjóndeildarhring þeirra og val á viðfangsefnum rannsókna. Hætta á hagsmunaárekstrum stóreykst vitanlega samfara þessari þróun. Sem dæmi má nefna eftirfarandi: „Michael McCarthy, einn af ritstjórum breska læknavísindatímaritsins The Lancet, heldur því fram að slík tengsl séu orðin svo algeng að „oft sé erfitt að finna nokkurn mann sem ekki hefur fjárhagslegra hagsmuna að gæta“ til að ritrýna fyrir tímaritið greinar um lyf eða læknismeðferðir.“ Þá segir einnig að áður hafi einkum pólitísk og trúarleg öfl herjað á vísindamenn og reynt að hafa áhrif á viðfangsefni fræðimanna og niðurstöður þeirra. Í nútímanum hafi tengsl efnahagslífs og háskólastarfs orðið meira áhyggjuefni.

Samgangur stjórnmála og viðskipta

Í þessu samhengi er vert að benda á að mikið hefur verið fjallað um aukinn samgang stjórnmála og viðskiptalífs. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks hóf skipulagða einkavæðingu ríkiseigna árið 1992 með sölu á prentsmiðjunni Gutenberg og svo fjölda ríkisfyrirtækja í kjölfarið. Árið 1991 hófu flokkarnir ríkisstjórnarsamstarf en markmið þess samstarfs var meðal annars kerfisbundin einkavæðing, aukin markaðsvæðing samfélagsins og minnkandi áhrif stjórnmála á atvinnulíf. Með þverrandi áhrifum stjórnmála á atvinnulíf og aukinni tiltrú á hugmyndafræði markaðskerfisins er fyrirsjáanlegt að háskólastofnanir, eins og aðrar stofnanir samfélagsins svo sem fjölmiðlar, verkalýðsfélög og eftirlitsstofnanir, þurfi að búa sig undir aukinn þrýsting og ásækni atvinnulífs. Í rannsóknarskýrslunni er nefnt dæmi um skýrslu þeirra Tryggva Þórs Herbertssonar, hagfræðings og fyrrverandi þingmanns Sjálfstæðisflokksins og Frederic Mishkin, hagfræðiprófessors, sem bar heitið „Fjárhagslegur stöðugleiki á Íslandi.“ Skýrslan er í dag talin skólabókardæmi um vilja viðskiptalífs og hagsmunaaðila til að sveipa sig ljóma fræðimennsku. Ljóst má vera að íslenskum fjármálastofnunum tókst afar vel að auka tiltrú á ágæti fyrirtækjanna með því að kalla til svo þekktan fræðimann sem Mishkin er. „Íslensku bankarnir höfðu fengið á sig harða gagnrýni á útmánuðum (greiningarskýrsla Fitch í febrúar og Danske Bank í mars) og þurftu á því að halda að treysta orðspor sitt. Skýrsla Mishkins og Tryggva hefur sumpart á sér yfirbragð varnarræðu fyrir íslenska bankakerfið. Þeir komast til dæmis að eftirfarandi niðurstöðu: „Þeir veikleikar sem ollið hafa gjaldeyris- og fjármálakreppum í nýmarkaðsríkjum á undanförnum árum eru einfaldlega ekki til staðar á Íslandi“. Þótt þetta megi að nokkru leyti til sanns vegar færa er þetta villandi alhæfing. Höfundarnir könnuðu ekki sérstaklega gæði útlána bankanna enda höfðu þeir ekki aðgang að óopinberum upplýsingum um þau.

Að áliti Lars Christensen, yfirmanns greiningardeildar hjá Danske Bank, var skýrslan sem Mishkin og Tryggvi Þór skrifuðu um fjármálastöðugleika á Íslandi ekki til gagns því að þeir gáfu í skyn að allt væri með felldu. Með því að fá Mishkin til að leggja nafn sitt við skýrsluna öðlaðist hún heilmikið vægi bæði á Íslandi og alþjóðlega.“ Tryggvi Þór var kallaður til skýrslu fyrir rannsóknarnefnd Alþingis og kveðst við það tilefni „býsna stoltur“ af vinnu sinni og Mishkins. „Skýrslan var skrifuð fyrir helstu hagsmunasamtök viðskiptalífsins á Íslandi, Mishkin þáði há laun fyrir að skrifa hana og báðir höfundarnir tóku þátt í fundum með íslenskum stjórnmálamönnum og forsvarsmönnum bankanna á erlendri grundu til að fylgja boðskap skýrslunnar eftir. Þótt bent sé á ýmis hættumerki í skýrslunni voru jákvæðir hlutar hennar dregnir sérstaklega fram í kynningunni. Að mati Gylfa Zoëga, forseta hagfræðideildar Háskóla Íslands, hafði þessi skýrsla, sem taldi stöðu bankanna góða, sennilega þau áhrif að íslenskir bankar áttu greiðari aðgang að erlendum fjármálamörkuðum en ella. Skýrslan hafði því strax tilætluð áhrif. Hins vegar gerði það stöðuna verri eftir á að hyggja því að bankarnir fengu ráðrúm til að stækka enn frekar. Þá glataðist mikilvægur tími því að eftir það varð æ erfiðara að taka á vandanum.“

Frjálshyggjupostuli rannsakar hrunið

Nýlega var upplýst að Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni stjórnmálafræðiprófessor væri ætlað að meta erlenda áhrifaþætti hrunsins. Samkvæmt fréttum af málinu kostar verkefnið tíu milljónir króna en samningur er gerður milli Félagsvísindastofnunar og fjármálaráðuneytis. Það segir þó aðeins hluta sögunnar þar sem fræðimenn geta auðveldlega nýtt sér stofnunina til verkefnavinnu sem þeir hafa bæði frumkvæði og forræði yfir. Hannes Hólmsteinn er einhver ötulasti boðberði nýfrjálshyggju á Íslandi. Hann var og er einn af hugmyndafræðingum Sjálfstæðisflokksins og á meðal annars stöðu sína innan Háskólans að þakka pólitískri skipan sem var afar umdeild og þvert á hæfnismat Háskólans sjálfs. Á árunum eftir hrun hefur hann ítrekað gert lítið úr ábyrgð Sjálfstæðisflokksins og Davíðs Oddssonar, fyrrverandi forsætisráðherra og fyrrverandi Seðlabankastjóra, á hruninu. Það vekur því eðlilega furðu að slíkum aðila sé ætlað að rannsaka erlend áhrif hrunsins enda virðist Hannes ansi ginkeyptur fyrir skýringum á hruninu sem lágmarka ábyrgð þeirrar hugmyndafræði og þess flokks sem hann aðhyllist. „Ég er ánægður með, hversu vel því er almennt tekið, að Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands skuli hafa fengið mig til að sjá um rannsóknarverkefni, sem stofnunin annast fyrir fjármálaráðuneytið,“ skrifaði Hannes í pistli á Pressunni þegar tilkynnt var um verkefnið. Sú ákvörðun að velja Hannes til verksins vakti mikil viðbrögð sem meðal annars leiddi af sér að Bjarni Benediktsson, fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, þurfti að svara fyrir verkefnið. „Ég ber fullt traust til Félagsvísindastofnunar HÍ. Þeir sem hafa valist til verksins af þeirri stofnun eru án alls vafa, í mínum huga, hæfir til að fjalla um þessa áhrifaþætti,“ sagði hann í samtali við fréttastofu Ríkisútvarpsins. Fullyrðingar um að Félagsvísindastofnun hafi valið Hannes Hólmstein Gissurarson sérstaklega og falið honum að rannsaka erlenda áhrifaþætti bankahrunsins áttu ekki við rök að styðjast. Forstöðukona Félagsvísindastofnunar sagði þegar málið var til umræðu að Hannes hefði sjálfur átt frumkvæði að verkefninu og samið við fjármálaráðuneytið. Hannes hefur áður leitað til fjármálaráðuneytisins eftir verkefnum. Árni Mathiesen fjármálaráðherra fól Hannesi árið 2007 að gera mat á áhrifum skattbreytinga á Íslandi og til stóð að verkefninu lyki í nóvember árið 2008. Á tímabilinu 7. maí 2007 til 14. október 2008 fékk Félagsvísindastofnun samtals 9,5 milljónir króna með virðisaukaskatti frá fjármálaráðuneytinu vegna verkefnis Hannesar. Árið 2011 fjallaði DV um verkefnið en þá hafði ráðuneytið ekki enn greitt lokagreiðslu vegna þess sökum tafa og ófullnægjandi skila Hannesar. Hannes hafði haustið 2009 skilað 80 blaðsíðna lokaskýrslu vegna verkefnisins. „ Í þeirri skýrslu var miklu púðri eytt í að gagnrýna umfjöllun Stefáns Ólafssonar félagsfræðiprófessors um ójöfnuð í valdatíð Davíðs Oddssonar,“ segir í umfjöllun blaðsins.

Fræðimennska í pólitískum tilgangi

Akademískt frelsi felst meðal annars í styrk háskólastofnana til að standa við bakið á umdeildum fræðimönnum, uppfylli þeir á annað borð kröfur um akademísk vinnubrögð. Hannes fellur vissulega undir þá skilgreiningu að teljast umdeildur. Hins vegar á Hannes sér langa sögu pólitískra tengsla og erfiðleika við fræðistörf. Svanur Kristjánsson stjórnmálafræðiprófessor gerir ráðningu Hannesar að umfjöllunarefni í grein sinni „Brothætt lýðræði – valdsmenn í sókn“, sem birtist í Skírni haustið 2012. Umfjöllunarefni greinarinnar eru kenningar Johns Locke um samfélagssáttmálann og kenningar Montesquieu baróns sem byggja á samfélagssáttmála Locke. Svanur fjallar í sömu andrá um fyrirgreiðslustjórnmál við stöðuveitingar og tekur fimm dæmi um slíkt þar sem trúnaðarsamband almennings við valdhafa var rofið. „Þegar Íslendingar fengu Heimastjórn árið 1904 skapaðist nær samstundis sterk hefð fyrirgreiðslustjórnmála og ómálefnalegra stöðuveitinga hjá hinu opinbera,“ segir í grein Svans. Þá vitnar hann til lýsinga Guðjóns Friðrikssonar sagnfræðings um stjórnarfar Hannesar Hafstein, fyrsta ráðherra Íslands. „Hannes Hafstein var fyrsti ráðherra landsins eftir að heimastjórn fékkst og því fyrstur manna sem hafði einhverja aðstöðu til að láta raunverulegt vald spilla sér. [...] Hann þáði há laun en steypti sér jafnframt í skuldir, barst mikið á og hélt dýrindisveislur meðan obbi landsmanna átti vart til hnífs og skeiðar. Lífstíll hans var himinhátt fyrir ofan alþýðu manna. Þar að auki raðaði hann ættmönnum sínum og félögum í öll helstu embætti hinnar nýju landstjórnar og í bankana.“ Í grein sinni segir Svanur að sögulega hafi samkomulag myndast á vettvangi stjórnmálanna um að ekki væri við hæfi að viðhafa ómálefnalegar stöðuveitingar eða hafa stundað afskipti stjórnmálaflokka í tilfellum Hæstaréttar Íslands, fréttastofu Ríkisútvarpsins og við Háskóla Íslands. Svanur vitnar þar til upphafsára þessa stofnana en rekur svo dæmi um rof á þessu samkomulagi í grein sinni. Þar rekur hann sögulegar deilur um skipan kennara á fjórða áratug síðustu aldar. Þá urðu mikil átök vegna tveggja kennaraembætta við skólann. Ráðherra kennslumála var þá Haraldur Guðmundsson, þingmaður Alþýðuflokksins. Skipan í prófessorsstöðu við lögfræði skólans vakti athygli en þá var meðal umsækjanda Gunnar Thoroddsen, þingmaður Sjálfstæðisflokksins og seinna forsætisráðherra. Haraldur var talinn hafa hafnað Gunnari sökum þess að hann var pólitískur andstæðingur hans. Í ævisögu Gunnars eftir Guðna Th. Jóhannesson sagnfræðing er vitnað til frásagnar Gunnars af samtali hans við Harald sem viðurkennir „að sér og (ríkis)stjórninni væri mjög ógeðfellt að veita svona áberandi andstæðingi embætti eins og þetta, sem gæfi svo góðan tíma og tækifæri til pólitískrar starfsemi.“ Þingmennska var á þessum tíma ekki fullt starf. Í grein Svans er tekið fram að Haraldur hafi varið gjörðir sínar með því að ráðherravaldið væri „í samræmi við þá meginreglu allra lýðfrjálsra ríkja, að þjóðfélagið áskilur sér æðsta vald yfir opinberum stofnunum sínum, sem með ærnum tilkostnaði er haldið uppi af almannafé og með almannahag fyrir augum. Benti ráðherrann ennfremur á að honum sýndust ýmis dæmi benda til þess að Háskólinn hefði beitt óþolandi hlutdrægni í ráðningum, og því væri stofnuninni einfaldlega ekki treystandi til að ráða sínum málum í þessum efnum.“ Vitnar Svanur um leið til skrifa Guðmundar Hálfdánarsonar sagnfræðings sem kemst að þeirri niðurstöðu að málflutningur ráðherra hafi átt við rök að styðjast enda hafi Háskólinn komið sér upp afar ómálefnalegum aðferðum við ráðningar.

Ráðning Hannesar annars eðlis

Hannes var skipaður lektor við Háskóla Íslands í júní árið 1988. Skipunin varð þrátt fyrir að Hannes hefði ekki hlotið eitt einasta atkvæði á deildarfundi félagsvísindadeildar og þrátt fyrir að dómnefnd sem skipuð var í kjölfar auglýsingar stöðunnar í lögbirtingablaðinu hafi ekki talið hann hæfan. Þess skal getið að höfundur Skírnisgreinarinnar, Svanur Kristjánsson, var formaður umræddrar nefndar en auk hans áttu þar sæti Sigurður Líndal lagaprófessor og Gunnar Gunnarsson lektor. Fulltrúi rektors var Jónatan Þórmundsson prófessor í lögfræði. Nefndin taldi ljóst að Gunnar Helgi Kristinsson og Ólafur Þ. Harðarson væru hæfastir. Nefndin taldi Hannes ekki hæfan til að gegna stöðunni þótt hann hafi talist hæfur til kennslu og rannsókna á sviði samanburðarstjórnmála. „Hins vegar verður það ekki ráðið af námsferli umsækjanda né heldur hefur hann sýnt fram á það með ritverkum sínum að hann hafi þá þekkingu á helstu kenningum og rannsóknaraðferðum í stjórnmálafræði að hann teljist hæfur til kennslu í undirstöðugreinum hennar,“ segir í niðurstöðu nefndarinnar. Í grein Svans kemur fram að engin námskeið í stjórnmálafræði voru hluti af námsleið Hannesar. Þrátt fyrir skýra niðurstöðu skipaði ráðherra Hannes í stöðu lektors en Hannes er æviráðinn hjá Háskólanum. Menntamálaráðherra vísaði ákvörðun sinni til stuðnings í álit tveggja kennara Hannesar; þeirra John Gray, prófessors og heimspekings, og Norman P. Barry, prófessor í stjórnmálafræði. Ráðherra gaf þannig Hannesi sérmeðferð enda engin merki þess að aðrir umsækjendur hafi notið þess af hálfu ráðherra að meðmæli væru sérstaklega sótt þeim til handa. Í fréttatilkynningu menntamálaráðuneytisins vegna ráðningarinnar segir: „Það er að dómi ráðherra æskilegt að ólíkar skoðanir á fræðigreininni eigi sér málsvara á vettvangi Háskóla Íslands.“ Þannig er ráðning Hannesar sem lektors beinlínis studd með þeim rökum að skoðanir hans á stjórnmálafræðinni sem fræðigrein séu á öndverðum meiði við ráðandi skoðanir innan Háskóla Íslands. Í því felst viðurkenning ráðuneytisins á pólitískri íhlutun sem óhjákvæmilega laskar sjálfstæði Háskóla Íslands sem fræða- og vísindastofnunar. Í grein sinni bendir Svanur ennfremur á að Svavar Gestsson menntamálaráðherra lét það verða eitt sitt fyrsta verk að leggja fram á þing frumvarp um að ráðherra gæti aðeins skipað hæfan einstakling í fastar kennarastöður við Háskólann. „Í umræðum varði hvorki fráfarandi menntamálaráðherra né nokkur annar þingmaður skipun Hannesar Hólmsteins í stöðu lektors í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands. Alþingi samþykkti frumvarpið mótatkvæðalaust. Hins vegar var ekki hægt að hagga við stöðu Hannesar Hólmsteins við háskólann. Ráðagjörð menntamálaráðherra Sjálfstæðisflokksins tókst því fullkomlega: Flokksbróðirinn var orðinn æviráðinn kennari í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands.“

Líf og sál

Skipan Hannesar hefur dregið verulegan dilk á eftir sér fyrir stofnunina. Hannes var árið 2008 dæmdur fyrir margföld brot á höfundarétti og fyrir að hafa tekið fjölda texta Halldórs Laxness og gert að sínum eigin. Ritstuldur er afar alvarlegt brot í fræðasamfélaginu. Í tilfelli Hannesar brást rektor ekki við með því að ávíta hann í starfi með formlegum hætti svo af því yrðu afleiðingar fyrir Hannes, heldur óskaði aðeins eftir því að slík vinnubrögð yrðu ekki endurtekin. Árið 2001 ákvað deildarfundur Lagadeildar Háskóla Íslands að svipta fyrrverandi meistaranema við skólann kandídatstitli vegna ritstuldar. Slíku var ekki að heilsa í tilfelli Hannesar sem þó ber ríkari ábyrgð. Árið 2012 hélt gæðanefnd, kennslumálanefnd og vísindanefnd Háskóla Íslands málþing um akademískt frelsi. Róbert Haraldsson, prófessor við heimspekideild Háskóla Íslands, sagði við það tilefni að: „Háskólastofnun sem lítilsvirðir akademískt frelsi grefur markvisst undan því og getur að endingu rofið hið óskráða samkomulag sem tryggir starfsmönnum stofnunarinnar slíkt frelsi.“ Í sama erindi sagði Róbert að akademískt frelsi hvíli meðal annars á herðum háskólamanna sjálfra enda beri þeir skyldur gagnvart samfélaginu. Leitin að hinu sanna og rétta sé meðal skyldna háskóla- og fræðimanna. „Ef háskólamenn hættu að leita hins sanna með viðurkenndum aðferðum vísinda og tækju að boða trú eða pólitik þá hefði samfélagið misst bestu ástæðuna til að styðja við akademískt frelsi háskólanna. Ein leið til að vernda frelsið er því sú að kennarar viðurkenni þær skyldur sannleiks og þekkingaleitar sem hvíli á herðum þeirra.“ Ummælin eru almenn og af hálfu Róberts ekki látin falla sérstaklega um stöðu Hannesar innan Háskóla Íslands þótt þau séu hér sett í það samhengi enda ritstuldur langt frá því að teljast til viðurkenndra aðferða vísindasamfélagsins. Nýlega var svo greint frá því að fyrirtækið Líf og Sál hefði unnið skýrslu um samskiptavanda innan stjórnmálafræðideildar Háskólans og Hannes leystur undan stjórnunarskyldum við deildina í kjölfarið. Hann heldur þó áfram að kenna nemendum.

Pilsfaldur háskólans

Árið 2012 var fjallað um stofnun nýrrar hugveitu sem ber heitið Rannsóknarsetur um nýsköpun og hagvöxt (RNH). Setrið er reist á stofnun sem áður hét Stofnun Jóns Þorlákssonar. Í frétt Viðskiptablaðsins af stofnun félagsskaparins segir að RNH skuli; „rannsaka hvað örvi og hindri nýsköpun og hagvöxt.“ RNH vakti töluverða umræðu árið 2012 enda stjórn þess skipuð aðilum af fremur einsleitum pólitískum bakgrunni. Þar á meðal voru árið 2012 þeir Jónmundur Guðmarsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins, Gísli Hauksson, forstjóri Gamma og Jónas Björn Sigurgeirsson. Jónas er einnig framkvæmdastjóri Almenna bókafélagsins sem er meðal annars í eigu Hannesar Hólmsteins og Baldurs Guðlaugssonar, fyrrverandi ráðuneytisstjóra. Í rannsóknarráði setursins eru Hannes Hólmsteinn Gissurarson stjórnmálafræðiprófessor, Ragnar Árnason hagfræðiprófessor og Birgir Þór Runólfsson, dósent í hagfræði, sem er í hópi stærstu skuldara Sparisjóðs Keflavíkur.

„Fyrirlestraraðirnar sem Rannsóknarsetrið skipuleggur um þessar mundir fjalla meðal annars um Evrópusambandið, sjávarútvegsmál, skattamál og alræðisstjórnir kommúnista. Nær allir fyrirlesararnir sem boðið er hingað til landsins eiga það sameiginlegt að aðhyllast róttæka hægristefnu,“ segir í umfjöllun DV um hugveituna frá ágúst árið 2012. Athygli vekur að í sömu umfjöllun er rætt við Ástu Möller, forstöðumann stofnunar Stjórnsýslufræða og stjórnmála við Háskóla Íslands, en stofnunin var þá í samstarfi við RNH um þrjár fyrirlestraraðir. „Ég hef ekki upplýsingar um það,“ svaraði Ásta spurningum um fjármögnun um hver fjármagni fundaröðina. Kæruleysi háskólastofnana gagnvart RNH er sérstaklega alvarlegt í ljósi samstarfsaðila setursins. RNH starfar náið með Cato institute sem og Heritage foundation. Báðar hugveiturnar eru þekktar fyrir allt annað en virðingu fyrir akademískum vinnubrögðum. Markmið beggja hugveitna er að ýta undir og færa rök fyrir óhindraðri markaðshyggju. DV leitaði svara um fjármögnun RNH á sínum tíma. „Þetta er fjármagnað af einstaklingum og fyrirtækjum,“ sagði Jónas Björn Sigurgeirsson, framkvæmdastjóri RNH. „Vonandi fáum við fé frá erlendum stofnunum en við eigum eftir að ganga frá því.“ Þær erlendu stofnanir sem Jónas talar um eru meðal annars Cato og Heritage.  „Ég mundi stoltur þiggja fé frá þeim og ekkert skammast mín fyrir það,“ sagði Hannes í samtali við DV. Bakvið hugveiturnar eru þeir Charles og David Koch en þeir bræður eru áhrifamenn í bandarískum stjórnmálum.

Sköpuðu Teboðshreyfinguna

Koch bræður hafa á undanförnum árum sett á fót fjöldan allan af hugveitum og sjóðum sem hannaðir eru til að hafa áhrif á almenningsálit með því að ýta undir hugmyndir óheftrar frjálshyggu í anda þess sem Hannes Hólmsteinn hefur boðað. Meðal sköpunarverka Koch-bræðra er Teboðshreyfingin bandaríska. Hreyfingin er þekkt fyrir allt annað en virðingu fyrir akademísku frelsi háskólastofnana og skapaði sér fljótt nafn fyrir viðhorf sem ganga í berhögg við vísindahyggju nútímans. Teboðshreyfingin hefur þannig með aðstoð hugveita eins og Cato og Heritage ýtt undir afneitun á loftlagsbreytingum, efasemdir um skaðsemi reykinga sem og áróður gegn ríkisvaldi og eftirlitstofnunum. Koch-bræður reka gríðarstórt net pólitískra þrýstihópa sem hannaðir eru til að hafa yfirbragð fræðastofnana og grasrótarsamtaka. Vissulega eru Cato og Heritage þekktastar þeirra en net Koch-bræðra er svo víðfeðmt að samtökin skipta tugum ef ekki hundruðum. Til samanburðar eru fjárútlát samtaka á vegum bræðranna til stjórnmálastarfs um 30 milljarðar króna samkvæmt rannsókn bandarísku fréttastofunnar Propublica. Fjárútlát til Háskóla Íslands eru tæplega 13 milljarðar samkvæmt fjárlagafrumvarpi næsta árs.

Hræddir fræðimenn

„Sjötti hver háskólamaður segist hafa komið sér hjá því að tjá sig við fjölmiðla vegna ótta við viðbrögð valdafólks úr stjórnmála- og efnahagslífi,“ segir í umfjöllun Kjarnans, um hættuna sem steðjar að akademísku frelsi, frá því í maí á þessu ári. Umfjöllun Kjarnans byggir á könnun á viðhorfum háskólafólks til þátttöku í opinberri umræðu. Þrátt fyrir að það sé niðurstaða rannsóknarskýrslu Alþingis að þátttaka fræðisamfélagsins í opinberri umræðu sé afar mikilvæg virðast stjórnmálahreyfingar ekki hafa tekið niðurstöðunni sem svo að þeim beri að vernda starfsheiður og öryggi fræðimanna sem þó sinna þeirri skyldu. Ungir sjálfstæðismenn ályktuðu þannig að rannsaka eigi þá sem tjáðu sig um Icesave og opinberuðu aðra sýn en ungliðanna. „Það er full ástæða til að átelja þá sem höfðu uppi stóryrði um að Ísland væri á vonarvöl ef ekki yrði samið. Það sannaðist dagana eftir að seinni samningnum var hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu, og nú endalega eftir dóm EFTA dómstólsins, að það svartagallsraus var rangt. Þar fóru fremstir í flokki forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar og málpípur hennar úr Háskóla Íslands. HÍ ætti að skoða það hvort ekki sé ástæða til að kanna stöðu þeirra manna sem gengu fram með slíkum hætti og tóku þátt í að blekkja þjóðina í pólitískum tilgangi.“ Annað dæmi er krafa Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar forsætisráðherra um að Annie Sibert hagfræðiprófessor verði rekin úr peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands vegna álits sem hún lét í ljós við tímaritið Vox. Í greininni, sem fjallar um Icesave-deiluna, heldur Anne Sibert því fram að Ísland geti fyllilega staðið undir skuldbindingum vegna Icesave-reikninganna, enda verði endanlegt uppgjör nálægt 15 prósentum af landsframleiðslu en ekki 50 líkt og sumir haldi fram. Þá er vert að nefna nýlegt dæmi af gagnrýni Gunnars Braga Sveinssonar utanríkisráðherra á Sigurbjörgu Sigurgeirsdóttur stjórnsýslufræðing. Sigurbjörg hefur gagnrýnt ákvörðun sjávarútvegsráðherra um flutning Fiskistofu af höfuðborgarsvæðinu til Akureyrar og sagði hana svo lélega stjórnsýslu að jaðri við skemmdarverk. Utanríkisráðherra gaf lítið fyrir þessa gagnrýni í pistli, sem hann birti á skagfirska fréttavefnum Feyki, á þeim forsendum að Sigurbjörg sé „dyggur stuðningsmaður Samfylkingarinnar“ og „stjórnarandstæðingur“ eftir að hafa setið í umbótanefnd flokksins. Það skal tekið fram að umbótanefnd Samfylkingarinnar var ætlað að fara yfir mistök flokksins í aðdraganda hrunsins. Nefndin skilaði af sér ítarlegri skýrslu þar sem forysta flokksins var harðlega gagnrýnd.

Endurbirting á umfjöllun Man magasín frá október 2014