Forseti Íslands hefur kúvent nýársdagsákvörðun sinni um að gefa ekki kost á endurkjöri. Flest bendir til að kúvendingin hafi sprottið upp af tveimur rótum. Önnur er stríð löngun til að halda áfram. Hin er ákafur vilji nægjanlega margra stuðningsmanna til þess að leyfa lönguninni blómstra.
Telja verður vafalaust að löngunin til að sitja áfram hafi verið til staðar á nýrársdag. Þá vantaði hins vegar nauðsynlega sannfæringu í röðum stuðningsmanna. Þingrofsuppákoman sem ekki varð breytti því.
Forsetinn hélt vel á spöðunum í því máli. Afstaða hans var í góðu samræmi við þingræðisregluna og þá grundvallarbreytingu á stöðu Alþingis sem gerð var með stjórnarskrárendurskoðuninni 1991. Á þá afgerandi breytingu reyndi í fyrsta skipti nú.
Forsetinn sýndi að hann var vandanum vaxinn þegar á reyndi. Það hleypti stuðningsmönnunum greinilega kapp í kinn. Ugglaust hefur svo hjálpað til að engir þeirra frambjóðenda sem komnir voru fram voru líklegir til að velgja forsetanum undir uggum.
Helstu rök forsetans fyrir nýrri framboðsákvörðun eru þau að hann hafi verið starfi sínu vaxinn þegar fráfarandi forsætisráðherra þreifaði fyrir sér um þingrof eftir að hann naut ekki lengur meirihlutastuðnings á Alþingi. Þá bendir hann á friðsamleg mótmæli sem fram hafa farið á Austurvelli og að hugsanlega geti reynst erfitt að mynda ríkisstjórn að loknum haustkosningum.
Í sjálfu sér er ekkert að því að forsetinn bjóðist nú til að sitja lengur. En röksemdir forsetans vekja þá einföldu spurningu: Hvenær er ekki hægt að skipta um forseta?
Er ekki hægt að skipta um forseta þegar fólk safnast saman til friðsamlegra mótmæla í samræmi við stjórnarskrárvarinn rétt til slíkra athafna? Er ekki unnt að skipta um forseta ef reikna þarf með að stjórnarmyndun geti orðið snúin? Er ekki unnt að skipta um forseta ef sá möguleiki er fyrir hendi að sitjandi forsætisráðherra missi nauðsynlegan stuðning á þingi?
Á hinn bóginn má segja að rök kunni að standa til þess að skipta ekki um forseta ef engir bjóða sig fram sem almennt eru taldir vel til þess fallnir að valda embættinu þegar mest á reynir. Af umræðu síðustu vikna má ráða að mörgum hafi þótt sem framboðið hafi verið meira en eftirspurnin að þessu sinni. Hugsanlega er forsetinn þeirrar skoðunar. Það viðhorf hefði mátt ræða.
En þá er á það að líta að enn er góður tími til loka framboðsfrests. Með engu móti er unnt að gefa sér að staðan yrði óbreytt að þessu leyti næstu vikur. Eðlilegra hefði verið af forseta sem setið hefur í tvo áratugi að gefa öflugum frambjóðendum meira svigrúm til að stíga fram á sviðið. Ef það gerðist aftur á móti ekki gat sviðið verið hans.
Tímasetningin á breyttri ákvörðun forsetans girðir að öllum líkindum fyrir að nýir öflugir frambjóðendur gefi kost á sér.
