Á að selja banka? Þannig spyrja margir um þessar mundir. Svo eru aðrir sem spyrja: Hvenær á að selja banka?
Viðfangsefnið er býsna snúið. Það er þörf á rökræðu og heildstæðri stefnumótun. En athyglisvert er að stjórnmálaflokkarnir koma illa undirbúnir til leiks.
Ríkisstjórnin hefur enga stefnu. Stjórnarflokkarnir hafa hvor sína afstöðu. Og hugmyndir stjórnarandstöðuflokkanna eru sundurleitar. Þær miða annars vegar að því að ala á tortryggni í garð stjórnarflokkanna en hins vegar að því að halda dyrum opnum til þeirra hvors um sig.
STJÓRNARANDSTAÐAN SUNDRUÐ EINS OG RÍKISSTJÓRNIN
Sjálfstæðisflokkurinn vill selja ríflega fjórðung í Landsbankanum á sama tíma og allir hlutir í Arion eru í söluferli. Um næstu skref hafa ekki verið teknar ákvarðanir. Grundvallarstefna flokksins er að bankar séu í einkaeigu. Því er þó haldið opnu að einn banki geti verið í minnihluta eigu ríkisins.
Framsókn hefur samþykkt heimild í fjárlögum til að selja ríflega fjórðung í Landsbankanum en virðist vera alfarið á móti því að sú heimild verði nýtt. Takmörkuð eignaraðild einkaaðila að bönkum virðist þó ekki vera útilokuð. En svokallaður samfélagsbankarekstur virðist vera grundvallarstefnan.
Samfélagsbanki er illa skilgreint hugtak. En loforð Framsóknar virðist felast í því að nota eigið fé ríkisbanka til að lækka vexti og beina fjármagni þangað sem markaðurinn sér ekki arðsemi. Kerfi af þessu tagi er líklegt til vinsælda hjá þeim sem vænta þess að njóta fyrirgreiðslunnar. Hin hliðin á þeim peningi kemur fram í veikara velferðarkerfi og veldur óánægju hjá þeim sem annt er um það og setja hlutina í samhengi.
Stjórnarandstaðan í heild virðist alfarið vera á móti því að selja banka eða hluta í bönkum núna af því að stjórnarflokkunum er ekki treystandi að hennar mati.
Annars sýnist annar armur Samfylkingarinnar liggja hugmyndafræðilega nokkuð nálægt málflutningi Framsóknar. Hinn armurinn hallast að klassíska norræna módelinu þar sem markaðurinn sér að mestu um fjármálakerfið en ríkið er þeim mun öflugra á sviði velferðarmála. Ætla má að Björt framtíð og Píratar liggi einnig nærri norræna módelinu.
Grundvallarsýn VG er ríkisrekstur á bönkum með takmarkaðri opnun fyrir undantekningar frá meginreglunni.
ERFITT AÐ MYNDA MEIRIHLUTA UM LANGTÍMA STEFNU
Eins og mál hafa skipast eru bankamálin eitt af stóru viðfangsefnunum sem ættu að öllu jöfnu að ráða mjög miklu um meirihluta í þinginu. Þessi einfalda greining á grundvallarafstöðu flokkanna bendir aftur á móti til að torvelt geti reynst að mynda meirihluta um heilsteypta og markvissa framtíðarstefnu.
Erfitt er að sjá að stjórnarflokkarnir geti náð saman um heildstæða niðurstöðu. Stjórnarandstöðuflokkarnir eru fyrst og fremst einhuga um tortryggnina. Að öðru leyti eru þeir hugmyndafræðilega sundraðir eins og ríkisstjórnarflokkarnir.
Framsókn stendur einfaldlega nálægt VG og hluta Samfylkingar í þessum efnum. Ýmis önnur atriði gera samstarf þessara flokka þó snúið. Og meirihluti af þessu tagi er ekki í augsýn.
Sjálfstæðisflokkurinn, hluti Samfylkingarinnar, Björt framtíð og Píratar standa ekki fjarri hver öðrum hugmyndafræðilega en svo að þeir gætu mögulega náð saman um þessi efni ef spurningin um traust yrði leyst. Afstaða Sjálfstæðisflokksins til gjaldeyrismála og samstarfs við önnur ríki gerir það hins vegar að verkum að erfitt er að sjá þessa flokka mynda meirihluta.
Flest bendir til að allt muni reka á reiðanum í þessum efnum það sem eftir lifir kjörtímabilsins. En það sem verra er: Líklegt er að það sama verði upp á teningnum á næsta kjörtímabili.
TÍMASETNINGAR SKIPTA MÁLI
Það er mikilvæg alvöru pólitík að gera ríkar kröfur um söluferlið. Borgunarmál Landsbankans hefur vissulega ýft upp tortryggni og gert gegnsæiskröfuna brýnni. En hvað sem því líður standa engin málefnaleg rök þó til þess að gera því skóna að einhverjir vilji endurtaka sömu mistök og síðast. Málflutningur sem einvörðungu byggir á því að ala á slíkri tortryggni er því ekki þungavigtar pólitík. Hún snýst um stefnumótun.
En tímasetningar skipta aftur á móti miklu máli. Við búum enn við gjaldeyrishöft og engar ákvarðanir hafa verið teknar um afnám þeirra. Það skekkir alla verðmyndun.
Lífeyrissjóðirnir hafa nánast einir bolmagn til fjárfestinga af þessari stærðargráðu. Þeir ráða þó varla við meir en einn banka. Enginn vill selja á of lágu verði. En hitt er líka hættulegt að selja á of háu verði. Þá er hætt við að freistingin verði sú að viðhalda eignabólu til að koma í veg fyrir að lífeyrisþegar verði fyrir áfalli.
Bankarnir yrðu í traustum höndum þar sem lífeyrissjóðirnir eru. En sá böggull fylgir skammrifi að þeir eru um leið eigendur að flestum stærstu fyrirtækjunum sem eru í viðskiptum við bankana. Ekki er unnt að fullyrða að líkur séu á varasömum áhættusamruna. En það þarf að gefa þeirri spurningu gaum.
Æskilegast væri að sala á jafn miklum eignum færi ekki fram fyrr en lífeyrissjóðirnir eru orðnir algjörlega frjálsir að því að velja á milli fjárfestinga hér heima og erlendis. Það þarf að stíga skrefin í réttri röð. Ef menn treysta sér ekki til að gera lífeyrissjóðina frjálsa fyrir kosningar þarf að segja það upphátt.
Loks þarf að hafa í huga að erlend eignaraðild að hluta bankakerfisins yrði til mikilla bóta. Hún væri líkleg til að örva samkeppni, leiða til betri skilvirkni og draga úr tortryggni. Erlendir bankar stunda viðskipti hér í dag en fleyta aðeins rjómann af markaði þeirra sem standa utan krónuhagkerfisins. Litlar líkur eru hins vegar á að þeir stigi stærri skref meðan þjóðarbúskapnum er skipt í krónuhagkerfi annars vegar og dollara- og evruhagkerfi hins vegar.
Stjórnmálaflokkarnir þurfa að svara þeirri spurningu hvort þeir vilja gera þær kerfisbreytingar að aðkoma erlendra banka að alhliða bankastarfsemi hér verði möguleg. Með því móti yrði bankastarfsemin bæði heilbrigðari og öflugri. En menn geta ekki sagt hvort tveggja að þeir vilji fá erlenda banka en halda um leið í tvískiptingu peningakerfisins og misskiptinguna og óstöðugleikann sem af henni leiðir.
Það eru með öðrum orðum gild rök fyrir því að selja banka við rétt skilyrði. En skynsamlegast er að gera áætlun um tímasetningar með hliðsjón af efnahagslegum aðstæðum og heildarmarkmiðum um þróun fjármálamarkaðarins og breytingar á hagkerfinu.
