Húsnæðismál eru mál málanna. Þau brenna á ungu fólki sem vill hefja sambúð, stofna fjölskyldu eða stækka við sig. Þau brenna á eldra fólki sem vill minnka við sig og komast í t.d. þjónustuíbúð. Þau brenna líka á fólkinu, sem í eftirmálum hrunsins mátti horfa á eftir eignum sínum í hendur fjármálafyrirtækja ýmist í gegnum einhvers konar skuldaskil eða með ofbeldi í gegnum sýslumenn þessa lands, sem ættu með réttu heima inni í skipuriti fjármálakerfisins, þar sem þeir ganga erinda þess gegn fyrirtækjum og einstaklingum.
Varla er hægt að tala um leigumarkað hér á landi og fæstum, sem annað hvort eru að hefja sinn starfsferil eða að reyna að koma sér aftur á lappirnar eftir fjárhagsleg áföll í hruninu, stendur til boða lánsfjármögnun á húsnæði.
Þær ríkisstjórnir, sem setið hafa frá hruni hafa lítið sem ekkert gert til að bæta úr ástandinu á húsnæðismarkaði. Mantran hjá bæði norrænu velferðarstjórn Jóhönnu og Steingríms og verðtryggingarstjórn Sigmundar Davíðs og Bjarna hefur verið sú sama; fjármálakerfinu allt!
Húsnæði á Íslandi er allt of dýrt. Menn geta reynt að snúa út úr þessari fullyrðingu með því að benda á húsnæðisverð miðsvæðis í alþjóðlegum stórborgum og bera saman verð á Íslandi í evrum við verð í nágrannalöndum í evrum. Aldrei er þó tekið með í reikninginn að laun á Íslandi eru mun lægri en í nágrannalöndunum og vextir hér eru miklum mun hærri en þar þannig að greiðslubyrði Íslendinga af hverri milljón er mun hærri en greiðslubyrði Dana, Norðmanna og annarra nágranna okkar. Þá er leigumarkaður á Íslandi eins og ýkt sviðsmynd úr vísindaskáldsögu sem á að gerast einhvern tímann eftir kjarnorkustyrjöld.
En hvað er hægt að gera til að bæta úr? Er þetta bara vonlaust dæmi; að koma upp sómasamlegum húsnæðismarkaði á Íslandi?
Nei, það er ekki vonlaust.
Við verðum að byrja á því að viðurkenna að á íslenskum fjármála- og bankamarkaði ríkir fákeppni. Hún birtist í ofurháum útlánsvöxtum allra fjármálastofnana en vitanlega eru það stóru bankarnir sem ganga á undan og leggja línuna. Ein leið út úr fákeppninni er að Ísland komist inn á stærra myntsvæði til að hingað komi erlendar fjármálastofnanir, en það gerist ekki á einni nóttu þannig að við verðum að bregðast við fákeppninni sem hér ríkir.
Eftirfarandi atriði eru einföld í útfærslu og þeim er hægt að hrinda í framkvæmd fyrir haustið:
- Afnema verðtryggingu af öllum nýjum húsnæðis- og neytendalánum og tryggja með lögum að eldri lánum sé hægt að breyta án uppgreiðslu- eða refsigjalda í óverðtryggð lán.
- Setja hámark á leyfilegan mun á vöxtum inn- og útlána, þannig að t.d. aldrei megi muna meira en 2,5 prósentustigum á inn- og útlánum. (Vilji banki ekki greiða meira en 1 prósent á innlán skal honum óheimilt að krefjast meira en 3,5 prósenta á útlán. Að sama skapi skal banka, sem inn heimtir 9 prósent vexti af útlánum, skylt að greiða a.m.k. 6,5 prósent vexti á innlán.)
- Lífeyrissjóðir og aðrar fjármálastofnanir, sem ekki taka við innlánum, skulu innheimta vexti af húsnæðislánum, sem ekki mega vera hærri en meðaltalsvextir þriggja stærstu banka landsins á húsnæðislánum.
- Lán til fyrstu kaupa á íbúðarhúsnæði skulu vera afborgunarlaus fyrstu 5-10 árin og einungis greiddir vextir. (Verðtryggð lán eru þess eðlis að í raun eru ekki allir vextir greiddir fyrstu 2/3 hluta lánstímann þannig að höfuðstóll lána hækkar. Hér er ekki um verðtryggingu að ræða þannig að höfuðstóllinn helst óbreyttur.)
- Komi til þess síðar á lánstíma að vextir hækki skyndilega mjög mikið skal heimilt að fella tímabundið niður afborganir þannig að einungis séu greiddir vextir.
- Fjármálafyrirtækjum skal heimilt, eða jafnvel skylt, að leggja fram eiginfjárframlag til kaupa á fyrsta húsnæði fólks. Þetta má útvíkka þannig að ríki, sveitarfélög og fleiri aðilar geti komið þarna inn í. Kaupandinn og eigandi eiginfjárframlagsins eiga þá íbúðina í sameiningu og hlutirnir gerðir upp annað hvort með greiðslu kaupanda eða við sölu íbúðar. (Hér er horft til þeirra hugmynda sem Ragnar Árnason prófessor hefur sett fram)
- Sveitarfélögum skal skylt að tryggja nægilegt framboð lóða undir fjölbreytt íbúðarhúsnæði gegn gjaldi sem einungis má standa undir raunverulegum kostnaði sveitarfélaga við að gera landið byggingarhæft (veitu- og fráveitugjöld, gatnagerðargjöld o.s.frv.)
- Í dag eru sveitarfélög farin að líta á lóðasölu sem eina sína helstu tekjulind. Þetta tekjulíkan er ekki sjálfbært til lengdar auk þess sem það er ein helsta orsök þess, ásamt fjármagnskostnaði, hve húsnæði er óheyrilega dýrt hér á landi.
- Íbúðareigendum skal heimilt að leigja skattfrjálst út herbergi eða aukaíbúðir í þeirri fasteign, sem þeir hafa lögheimili. Hér þarf vitanlega að setja einfaldar reglur sem koma í veg fyrir að menn reisi blokkir og leigi þær út skattfrjálst út á það eitt að þeir hafi lögheimili í einni íbúðinni. (Þessi háttur mun hafður á í ýmsum nágrannalöndum okkar, m.a. í Noregi.)
- Svona aðgerð yrði til þess að auka framboð á leiguhúsnæði og lækka hið himinháa leiguverð sem hér tíðkast.
Hér hefur verið stikað á stóru en allar þær hugmyndir sem hér eru settar fram eru raunhæfar og einfaldar í framkvæmd. Ef vilji væri fyrir hendi hjá stjórnvöldum væri hægt að hrinda þessum aðgerðum í framkvæmd fyrir haustið. Vilji er allt sem þarf, sagði skáldið. Íslensk stjórnvöld virðast hins vegar hvorki hafa vilja né getu til að standa fyrir neinum breytingum sem gætu orðið almenningi og neytendum til góða. Nei, kjörorðið er sem fyrr: Fjármálakerfinu allt! Já, og skítt með fólkið!
