Enginn hrökk í kút þegar Seðlabankinn hækkað vexti á dögunum. Bankinn hafði frá því fyrir læknaverkfall á síðasta ári ítrekað skotið úr aðvörunarfallbyssum sínum og sagt tæpitungulaust að svo myndi fara ef almennar launabreytingar yrðu meiri en verðmætasköpunin í þjóðarbúskapnum.
En Seðlabankinn gerði meira: Hann boðaði að á næstu misserum yrði hleypt af öllum þeim hríðskotabyssum vaxtahækkana sem hann á í vopnabúri sínu. Þetta eru vatnaskil í þróun eftir hruns áranna.
Rök Seðlabankans fyrir hríðskotahækkun vaxta eru ekki bundin við launahækkanir. Tvö önnur tilefni eru nefnd í greinargerð bankans: Annað er að ríkisstjórnin ákvað að bæta í þensluna með ófjármögnuðum aðgerðum í ríkisfjármálum í tengslum við kjarasamningana. Hitt er hættan á að óvarlega verði farið með verðlausu froðukrónurnar sem losna við slit þrotabúanna.
En hvað svo? Munu þessar ákvarðanir Seðlabankans duga til að koma jafnvægi á að nýju? Fyrir hruns árin geta kennt okkur ýmislegt um það hvers vænta má.
Nokkrir íslenskir hagfræðingar hafa bent á að vaxtahækkanir kunni að draga hingað erlent áhættufjármagn með sama hætti og fyrir hrun. Áhættufjárfestar geta grætt mikið á Íslendingum sem eru reiðubúnir að greiða himinháa vexti af krónum meðan vextir eru nálægt núllinu annars staðar.
Bandaríski hagfræðiprófessorinn Robert Aliber var í heimsókn hér í vikunni einu sinni sem oftar og benti ennfremur á þessa hættu í erindi í Háskóla Íslands. Reyndar hefur hún borið við sjónarrönd frá því að Seðlabankinn fór að vara við vaxtahækkunum í fyrra.
Réttmæt spurning á réttum tíma
Vitaskuld getur enginn sagt fyrir um í hversu ríkum mæli sagan um vaxtamunarviðskiptin kunni að endurtaka sig. En hættan er þarna. Og spurningin er: Ætlar ríkisstjórnin að taka áhættuna eða bregðast við?
Ríkisstjórnin er búin að lofa að hvorki kjarasamningarnir né samningar hennar við kröfuhafa föllnu bankanna muni rýra verðgildi krónunnar. Vaxtamunarviðskipti gætu til skamms tíma hjálpað ríkisstjórninni að efna það loforð.
En vandinn er að þau eru ósjálfbær. Líka má kalla þau eitrað peð. Fari þau af fullum krafti af stað styrkist krónan í byrjun en fall hennar er síðan óumflýjanlegt. Það er bara spurning um tíma.
Fyrir hrun forðuðust allir að ræða það óumflýjanlega. Á þeim tíma vildi hvorki ríkisstjórnin né stjórnarandstaðan segja þjóðinni satt um að lífskjörin byggðust að hluta til á froðu. Enginn vildi verða boðberi þeirra bitru sanninda.
Nú verður fróðlegt að sjá hvort sú pólitíska saga verður endurtekin. Afstaðan til vaxtamunarviðskiptanna getur reynst fyrsti prófsteinninn á það.
Bandaríski prófessorinn sagði í háskólafyrirlestri sínum að minni ríki yrðu að handstýra skammtímahreyfingum peninga inn og út úr landinu. Það er ein tegund fjármagnshafta þótt gefa megi slíkum ráðstöfunum hvaða nafn sem er í pólitísku fegurðar skyni.
Segja má að prófessorinn hafi varpað fram réttmætri spurningu á nákvæmlega réttum tíma. Ríkisstjórnin þarf nefnilega að svara því núna hvort hún hyggst bregðast við með nýjum höftum.
Ef ætlunin er að hafa uppi varnir er vandséð að það verði gert með öðrum hætti. Pólitíski vandinn er aftur á móti sá að spurningunni þarf að svara beint í kjölfar birtingar á áætlun um afnám hafta.
Þrískipt peningahagkerfi
Rétt eins og á fyrir hruns árunum varpar vaxtahækkun Seðlabankans ljósi á þrískiptingu peningahagkerfisins.
Vaxtahækkunin hefur bein áhrif á þá sem nota íslensku krónuna. Það gera launamenn og minni og meðalstór fyrirtæki. Hækkunin hefur aftur á móti minni áhrif á verðtryggðu krónuna sem stjórnast af verðbólgunni. Hún er ríkjandi á húsnæðismarkaðnum. En áhrifin eru óveruleg á þá sem gera upp í erlendum gjaldeyri. Það er sjávarútvegurinn, stóriðjan og ferðamannaiðnaðurinn.
Vaxtahækkunin dregur þannig vel fram það óréttlæti sem felst í þessari skiptingu peningahagkerfisins. Útflutningsgreinarnar halda áfram að taka lán í erlendri mynt á lágum vöxtum meðan almenningur og minni fyrirtæki bera bagga vaxtahækkana. Ofan á þessa mismunun bætist svo að útflutningsgreinarnar draga til sín peninga frá almenningi þegar að því kemur að gengið fellur.
Í raun er óskiljanlegt að verkalýðshreyfingin skuli ekki hafa farið fram á að launafólk fái greidd laun í sömu mynt og fyrirtækin nota sjálf í eigin reikningshaldi. Það er bæði einföld og sanngjörn krafa þó að hún leysi ekki allan vandann.
Ríkisstjórnin var mynduð til að sýna fram á að það hafi verið mennirnir í brúnni sem brugðust fyrir hrun en ekki kerfið. Hún lofaði að réttir menn gætu með þjóðlegum ráðstöfunum eytt því hróplega óréttlæti sem felst í þrískiptingu peningahagkerfisins.
Með öðrum orðum: Krónan átti að verða samkeppnishæf. Það hefur ekki orðið. Og það sem verra er: Við færumst fjær því að það verði þrátt fyrir góða lausn á málum þrotabúanna. Á það bara að vera svo?
