Ásmundur Einar Daðason nýr formaður þingflokks Framsóknar skrifaði grein á dögunum um peningamál eins og vikið var að í síðasta pistli hér á Hringbraut. Þar lýsti hann þeirri skoðun að eftir síðustu vaxtahækkun þyrfti tafarlaust að hefja málefnalega og lausnamiðaða umræða án upphrópana um stefnuna í peningamálum.
Þetta voru góð tíðindi. Fyrir síðustu kosningar sögðu frambjóðendur Framsóknar að ekki þyrfti að ræða peningamálin. Stöðug króna á samkeppnishæfum vöxtum og laus úr fjötrum hafta kæmi sjálfkrafa með því einu að velja menn til setu í ríkisstjórn sem hefðu trú á gjaldmiðlinum.
Eins og þingflokksformaðurinn rakti glöggt og skilmerkilega í grein sinni hefur það þó ekki enn gerst og engin umræða fer fram um hvernig það mætti verða. Ekki er þó unnt að kenna því um að ráðherrarnir hafi talað krónuna niður.
Ég hygg að fleiri en ég hafi skilið grein formannsins á þann veg að hún væri aðeins inngangur að öðru og meira. Strax í framhaldinu kæmu ígrundaðar og málefnalegar greinar um eðli þess djúpa vanda sem þingmaðurinn lýsti svo ágætlega og síðan hugmyndir og áform ríkisstjórnarinnar um úrlausnir.
En viti menn: Enn sem komið er hefur inngangsgreininni verið fylgt eftir með þögninni einni saman. Á þessu stigi er þó ekki ástæða til að ætla að hún verði ævarandi þótt nokkurt hlé hafi orðið.
Er vandinn heimatilbúinn?
Til að gæta allrar sanngirni er rétt að minna á að ákallinu um lausnamiðaða umræðu án upphrópana fylgdu tvær staðhæfingar: Önnur var sú að vandinn væri heimatilbúinn. Hin að verðtryggingin væri rót hans.
Þessar staðhæfingar voru ekki rökstuddar. Eigi aftur á móti að ganga út frá því að þær séu sannar hlýtur að vera erfitt að skýra út hvers vegna ríkisstjórnin hefur setið á þriðja ár án þess að leysa hnútinn og reyndar án þess að ræða mögulega lausn hans eins og þingflokksformaðurinn vakti réttilega athygli á.
En kannski liggur vandinn í því að staðhæfingarnar eru ekki alls kostar réttar. Eða þá öllu heldur að úrlausnarefnið sé flóknara en lesa má út úr staðhæfingunum einum og óútskýrðum. Samsinni formaðurinn því er það sannarlega smá málsbót fyrir ríkisstjórnina.
Hagræn og siðferðileg sjónarmið
Verðtryggða krónan er vissulega heimatilbúin í þeim skilningi að hún var ákveðin með lögum í tíð vinstri stjórnarinnar 1979. Sparnaður landsmanna var þá hruninn. Að öllu óbreyttu blasti við lokun banka og lífeyrissjóða.
Vextir voru þá ákveðnir á pólitískum vettvangi. Sennilega hefur ríkisstjórninni þótt pólitískt auðveldara að láta vísitöluna hækka endurgjald fyrir spariféð að hluta fremur en að gera það alfarið sjálf.
Svo má ekki gleyma því að á þessum tíma voru mjög háværar siðferðilegar kröfur um að þeir sem höfðu aðgang að skömmtuðu lánsfé greiddu það til baka að fullu og öllu en ekki með gengisfelldum krónum. Markmið ríkisstjórnarinnar var að slá tvær flugur í einu höggi: Að byggja upp sparnað að nýju og útrýma spillingu.
Ganga verður út frá því að formaðurinn sé sammála báðum þessum markmiðum. Að því leyti er auðveldara að ná þeim í dag án verðtryggðrar krónu en fyrir þremur áratugum að nú ákvarðast vextir eftir hagrænum lögmálum á markaði en ekki eftir pólitískum lögmálum við ríkisstjórnarborðið.
Vandinn er aftur á móti sá að eigi nafnvextirnir að mæla hæfilegt leigugjald fyrir peninga, áhættu og verðrýrnun yrðu þeir sennilega hærri en vextir og verðtrygging eru samtals um þessar mundir. Greiðslubyrði skuldara myndi þá þyngjast. Er það æskilegt? Ósanngjarnt væri að ætla þingmanninum að vilja það. En hvernig á þá að leysa þessa mótsögn?
Verðtryggða krónan er sérstök mynt
Verðtryggingin er eigi að síður um margt gallagripur í peningakerfinu. Tuttugu árum áður en hún var lögfest varaði Pétur Benediktsson bankastjóri Landsbankans sterklega við henni. Hann benti réttilega á að hún þýðir það sama og nota tvenns konar mynt í landinu.
Verðtryggða krónan er ekki aðeins sérstök mynt. Í raun og veru virkar hún að miklu leyti eins og erlendur gjaldmiðill. Ríkissjóður notar svo þriðju myntina, dollara, í bókhaldi stærsta fyrirtækisins sem nýtir orkuauðlindir landsmanna. Í þeim tilgangi notar stóriðjan líka erlenda mynt. Útgerðin gerir einnig upp í erlendri mynt. Og ferðaþjónustan notar erlenda mynt í bókum sínum.
Það er því rétt hjá þingflokksformanninum að hefðbundna krónan leikur ekki jafn stórt hlutverk í fjármálakerfinu og í bókhaldi mikilvægustu fyrirtækjanna eins og margir halda. Það flækir stjórn peningamálanna. Vaxtabreytingar á hefðbundnu krónunni virka ekki með sama hætti á verðtryggðu krónuna og enn síður allar erlendu myntirnar sem atvinnulífið notar.
En er lausnin þá sú að flytja vaxtaákvarðanir hefðbundnu krónunnar frá markaðnum inn í fundaherbergi ríkisstjórnarinnar eða þingflokkanna? Ósanngjarnt væri að ætla þingmanninum að vilja það. En hvað er þá til ráða?
Á að hefja launsamiðaða umræðu á útilokun?
Sviðsmyndin er þessi: Formaður þingflokks Framsóknar og reyndar miklu fleiri vilja rífa verðtryggðu krónuna upp með rótum. Fjármálaráðherra, sem fer með eignarhlut skattborgaranna í Landsvirkjun, og eigendur öflugustu fyrirtækjanna í þremur höfuðatvinnugreinum landsins mega svo ekki til þess hugsa að sjá hefðbundnu krónuna í bókhaldinu.
Að þessu virtu er óhjákvæmilegt að spyrja: Getur lausnamiðuð umræða um þessa flóknu gjaldmiðlaskipun í jafn litlu hagkerfi farið fram án þess að taka möguleikann á aðild að alþjóðlegri mynt með í reikninginn?
Því fylgja að sönnu ýmis vandamál að einfalda kerfið með þeim hætti. En verður hjá því komist að ræða þau og bera saman við galla núverandi ástands án upphrópana?
Vel má vera að lausnamiðaðri umræðu ljúki með því að útiloka þennan kost. En er hægt að byrja hana með því að útiloka hann?
