Nú þegar nákvæmlega 7 ár eru síðan við heyrðum þessa frægu ræðu í sjónvarpinu, hrannast upp vísbendingar um að enn ein kollsteypan í sveifluhagkerfi okkar sé framundan og að við fáum að hugsanlega að heyra ræðuna aftur. Ofhitnun og ofþensla eru orð sem við heyrum daglega. Viðvörunarljós blikka allstaðar.
Framundan eru gríðarleg stóriðjuverkefni sem kalla á mikinn mannafla á sama tíma og atvinnuleysið er nánast horfið og þúsundir erlendra starfsmanna streyma til landsins í uppsveifluna.
Nýtt fjárlagafrumvarp ýtir undir þensluna að mati Samtaka Atvinnulífsins og búið er að semja um allt að 30% launahækkanir á næstu misserum. Bankarnir eru aftur orðnir of stórir miðað við stærð hagkerfisins. Þeir eru með einn hæsta vaxtamun í Evrópu og of háan rekstrarkostnað að mati nýrrar úttektar Samtaka atvinnulífsins.
Það er eins og sveiflur og hrun séu orðin reglubundinn þáttur í íslenska hagkerfinu. Nýleg skýrsla Seðlabankans nefnir fleiri tugi upp- og niðursveiflna á síðustu áratugum sem benda til þess að uppsveifla með hruni séu í raun eðlileg þróun efnahagsmála hér á landi.
Gengishrunið frá því að krónan varð sjálfstæður gjaldmiðill er um 99,89%. Meðalverðbólgan frá stríðslokum er um 16,7%. Vextir eru hjá okkur um 6 faldir miðað við nágrannalöndin, verðbólgan er um 10 föld núna og verður þannig næstu 2 til 3 ár að mati Seðlabankans.
Gengi krónunnar hefur styrkst verulega eins og hún gerði fyrir síðasta hrun og halli á vöruskiptajöfnuði er kominn fram eins og þá. Erlent fjármagn streymir inn í landið í ofurvaxtaumhverfi sem gerðist líka stuttu fyrir síðast hrun. Gengisfall og verðbólguskot virðist vera í kortunum að mati helstu hagfræðinga landsins.
Á sama tíma eru laun hér á landi hlutfallslega lægri en í nágrannalöndunum. Almenningur greiðir hæstu vexti af húsnæðislánum í Evrópu og eru vextir nú stærsti kostnaðarliður venjulegrar skuldsettrar íslenskrar meðalfjölskyldu. Óvissu- og verðbólguálag á vexti er um 4-5% að mati greiningaraðila og er óstöðugur gjaldmiðill okkar aðalrót þess vanda.
Eini munurinn á nýju hruni og því síðasta er líklega sá að nú mun almenningur á Íslandi bera mestan skaðann en ekki fjármagnseigendur í Evrópu eins og í síðasta hruni.
Er von að spurt sé hvort “Guð blessi Ísland” ræðan verði endurtekin bráðlega.
Aginn kemur innan frá sagði alþingismaðurnýlega þegar hann var spurður hvort stöðugur alþjóðlegur gjaldmiðill á Íslandi myndi veita stjórnmálamönnum aðhald og leiða til aga í hagstjórninni. Nokkru síðar var samið við opinbera starfsmenn um 30% launahækkun.
Í pistli á netmiðlinum Stundin um daginn var þetta sagt um gjaldmiðilinn okkar:
“Krónan hefur eðlislægan eiginleika til að valda óstöðugleika og ýkja hann upp. Hún mun fyrirsjáanlega valda ófyrirséðum sveiflum í hagkerfinu. Þannig hefur hún, og reynsla fólks af henni áhrif á gildismat og fjármálalega hegðun landsmanna. Hún fóstrar skammtímahugsun, bæði hjá fyrirtækjum og heimilum. Þeir sem vilja langtímahugsun þurfa að flytja úr landi”.
Þetta eru stór orð. Líklega er óstöðugur og ósamkeppnishæfur gjaldmiðill okkar ein helsta rót hagstjórnarvanda okkar og agaleysi í stjórn efnahagsmála.
Gamall skólabróðir minn frá Berlín hringdi í mig um daginn og spurði mig hvort það væri rétt sem hann hefði heyrt að laun á Íslandi væru að hækka um 20-35% á næstu 3 árum.
Ég sagði honum að það væri satt í aðalatriðum. “Hvernig ætlið þið að vera samkeppnishæf meðan laun eru aðeins að hækka um 1-3% hér úti og verðbólgan vel undir einu prósenti” spurði hann.
Ég sagði honum að við værum svo heppin að hafa gjaldmiðil sem við getum bara fellt að vild og leiðrétt þannig mistökin okkar.
“Kostir stöðugleika eru greinilega vanmetnir í þínu landi” var svarið.
Líklega er það rétt hjá honum.
