Birt í Morgunblaðinu 7.8.2015
Einar Benediktsson
Evrópusambandið liggur vel við höggi til deilna hvarvetna vegna Grikklandskrísunnar. Skuldavandinn sem fylgdi bankahruninu 2008 kom í ESB verst niður á Grikklandi, Írlandi, Ítalíu og Portúgal . Hin þrjú síðarnefndu hafa komust út með erfiðum ráðstöfunum heima fyrir, en svo var ekki um Grikki. Upp hófust hinar hörðustu deilur um Grikklandskrisuna og voru skiptar skoðanir innan ESB en Þjóðverjar voru þar talsmenn harðlínuaðgerða. Fengu þau Angela Merkel og Schauble fjármálaráðherra gagnrýni, m.a. frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, Financial Times og Joschka Fisher, sem taldi að þau tvö hafi ekki vitað hvað þau voru að gera
Margar skoðanir hafa komið fram í málinu en bandarískir Nóbelsverðlaunahafar í hagfræði hrósa sigri yfir þessu vanhugsaða fyrirbæri Myntbandalagi Evrópu. Ítarleg ummæli Jón Baldvins Hannibalssonar um þessi mál eru vissulega athyglisverð. Hann segir réttilega það að þessi krisa eigi ekki við um Evrópusambandið heldur Myntbandalagið en brýnast sé að taka upp fastgengistefnu. Ekki verður hins vegar séð, að sú tilvistarkreppa hafi skapast að Íslandi sé best að halda sig frá nánari tengslum við Evrópusambandið næstu árin. Einmitt nú mætti leita ráða um það í Berlín og Brussel, London og því ekki Edinborg hjá skoskum þjóðernissinnum.
Evrópusambandið er semsagt ekki á förum enda einstakt afrek samfélags fullvalda þjóða til hagsældar og varðveislu friðar. ESB reis úr ösku eyðileggingar heimsstyrjaldar og hinnar miklu kreppu fjórða áratugarins með stofnun sameiginlegs markaðs, laga og stofnana. Þróun þessa samstarfs, með fjölgun aðildarríkja úr 6 í 28 og sí víðtækar samstarfi, á sér enga hliðstæðu í Evrópusögunni. ESB hlaut að snerta íslenska hagsmuni beint og með afgerandi hætti. Því ræður að yfir 80% útflutningsins fer óhjákvæmilega til hátekjumarkaða ESB- landa enda ástæðan fyrir þátttöku okkar í EFTA og EES
Miklir áfangar Evrópusamvinnunnar frá samþykkt stofnskráinnar, Rómarsamningsins 1958, eru Maastricht samningurinn frá 1992 um stofnun myntbandalags, evrunnar, og Lissabon samningurinn frá 2009 sem festir stofnanaskipulagið, m.a. sviði utanríkismála. Um var að ræða niðurstöður ríkjaráðstefna þjóðkjörinna leiðtoga og þykja marka söguleg tímamót. Öðru máli gegnir um ferlið að gera þessa samninga að lögum og reglugerðum mótaðar á lægra stigi stofnana.
Séu staðfestingar þjóðþinga í reynd mikið til málamynda, má segja að aðallhlutverki gegni ekki þjóðþing eða ríkisstjórnir heldur embætismenn og sérfræðingar, á vegum framkvæmdastjórnarinnar og úr ráðuneytum, ríkisstofnunum og hagssamtökum sem reka öfluga starfsemi í Brussel. Með þeim hætti hefur orðið víðtæk sameiginleg framkvæmd í fjölda málaflokka, svo sem varðandi umhverfismál, hollustuhætti í matvælaframleiðslu, heilsugæslu, umferðamál ofl, ofl.. Þótt segja megi að þetta sé serkennileg útgáfa af þingbundnu lýðræði, er sannleikurinn hinsvegar sá að færustu sérfræðingar Evrópu hafa verið að verki Við þátttökuna í EES urðu Íslendingar að taka upp í landsrétt mikinn fjölda gerða sem samsvara reglugerðum og tilskipunum ESB þannig að viðskiptagrundvöllur væri jafn og samur alls staðar. Það heldur svo áfram. Því ekki við hæfi, að Ísland sé með halla á innleiðingunum þegar EES- samningurinn er sjálfur grundvöllur efnahagstengslanna við Evrópu
Annað stórmál en Grikklandskrisan í ESB, er sú ákvörðun Breta að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort aðild skuli standa eftir viðræður á aðildarskilmálum sem stjórnvöld vilja breyta. Væntanlega verður þjóðaratkvæðagreiðslan um aðild að ekki síðar en um haustið 2016 en ríkisstjórnin stefnir að því að ljúka viðræðum um endurbætur -“reform process”- svo snemma sem auðið er á næsta ári. Mikilvægt er talið að hraða þessu ferli til að minnka óvissu, ekki síst fjármálamarkaða. Bretar eiga að gegna formennsu í ESB 2017 sem gefur þessum málum aukna þyngd ef aðildin verður staðfest af þjóðinni. Enn er ekki vitað hverjar nákvæmlega eru óskir Breta og þaðan af síður hverjar undirtektir hafa verið í ferðum Camerons og annara til höfuðborga ESB. Það er þó víst að Bretar hyggjast alfarið segja sig frá pólitískum samruna ( ‘ ever closer union’ ) , vilja minnka miðstjórnun og hlutverk Evrópuþingsins í ákvörðunartökum sem færist til þjóðþinga. Og þá segir höfundur að færa skuli stjórn fiskveiða til aðildarríkjanna.
Hvar er þá Ísland statt? Sannarlega ekki í einhverjum feluleik um að við eigum ekki heima í Evrópu. Gætu ekki tímar breytinga samstarfsins í ESB einmitt verið mjög áhugaverður reitur nýrrar byrjunar eftir að aðildarviðræðunum var ótímabirt slitið ? Hvað svo sem kann að verða um Evrópska Myntbandalagið – Evrusvæðið - með eða án Grikklands, er Evrópusambandið, stofnanir þess og lagagrunnur ekki í upplausn. Aðild að Evrópusambandinu, sæti í ráðherraráðinu, framkvæmdastjórn og öllu stjórnkerfi þess, treystir fullveldi Íslands. Ekki yrði lengur um það að ræða, svo sem er vegna EES-samningsins, að áfram verða teknar ákvarðanir sem skuldbinda okkur án þess að hafa komið að mótun þeirra. Við eru líka veitendur í því menningarlega tilliti að eiga forna tungu og þau menningarverðmæti sem hún geymir. Á það ekki að varða stolt okkar að íslenska sé líka opinbert mál í Evrópusamvinnunni ? Og þá þetta: Við lifum óvenjulega óróa- og hættutíma í heiminum. Innan landamæra Evrópu er öryggi fyrir framtíð þjóðarinnar enda eru ESB ríki utan NATO aðilar að loftrýmisgæslunn á vegum þess bandalags.
Íslendingar eiga sem fyrr öryggi sitt undir samvinnu við Bandaríkin sem hófst raunar 1941. En Bandaríkin eiga víða úr vöndu að ráða og stefnumótun um Norðurskautið, sem varðar öryggi og varnir á okkar, er skiljanlega ekki forgangsmál í Washington. Yfir vofir sá fortíðardraugur að það var röng ákvörðun að hverfa frá Keflavík 2006 og láta ekki að þeirri ósk íslenskra stjórnvalda að hér yrði til frambúðar lítill bandarískur herstyrkur. Það hefði vafalaust bægt frá þeim misskilningi Kínverja að þeir geti tekið að sér ótímbundið velferð Íslendinga. En umfram annað hefði þá verið fyrir hendi eðlilegri staða Bandaríkjanna til samninga um frið og spekt á Norðurslóðum. Við getum aðeins vænst þess að ráðstefna sú í Anchorage sem bandaríska utanríkisráðuneytið efnir til um næstu mánaðarmót og Obama forseti mun ávarpa, boði tímamót
