Samkomulag ríkisstjórnarinnar við helstu kröfuhafa föllnu bankanna um ríkulega eftirgjöf af kröfum er góð lausn á þeim fortíðarvanda er varð við hrun krónunnar og fall bankanna sem fylgdi í kjölfarið. En ríkisstjórnin hefur á hinn bóginn ekki leyst þann framtíðarvanda sem við blasir í peningamálum.
Frá falli bankanna hefur verið ljóst að Ísland yrði í spennitreyju þar til kröfuhafarnir gæfu eftir hluta af kröfum sínum. Þeir sýndust vera fúsir til slíkra samninga þegar fyrir nokkrum árum. En hvers vegna er þessi niðurstaða þá fyrst að birtast núna?
Ástæðan er pólitískur ágreiningur um leiðir. Framsókn og hluti sjálfstæðismanna hafa róið á annað borðið fyrir átakaleið með þjóðernispopúlisma. Fjármálaráðherra, trúlega með meirihluta sjálfstæðismanna að baki sér, og stjórnarandstaðan hafa róið á hitt borðið fyrir samningaleið. Hún varð ofan á.
Niðurstaðan er mikill persónulegur sigur fyrir Bjarna Benediktsson. Augljóst er að hann hefur ekki viljað fara fram með málið fyrr en búið var að ganga frá samkomulagi við lykil kröfuhafa. Þess vegna er niðurstaðan raunveruleg lausn. Án fyrirfram samkomulags hefði málið verið háð of mikilli óvissu til þess að kallast því nafni.
Sú óvissa hefði á hinn bóginn verið frjór jarðvegur fyrir leiftrandi þjóðernispopúlisma.
Forsætisráðherra á hrós skilið fyrir að hafa tekið rökum. Og stjórnarandstaðan fær lof fyrir að vera samkvæm sjálfri sér. Þessar málalyktir hljóta að hjálpa pólitíkinni í heild. En ætla má að þær styrki þó fyrst og fremst stjórnarflokkana.
Froðuhagkerfið
Eftirgjöf kröfuhafanna er kallað framlag til stöðugleika. Í raun stendur framlagið eitt og sér ekki undir þeirri nafngift. Það er ráðstöfunin á því sem ræður hvort það verður verðbólguframlag eða stöðugleikaframlag.
Fjármálaráðherra segir réttilega að það myndi rýra verðgildi krónunnar og þar með lífskjörin ef framlagi kröfuhafanna yrði veitt inn í hagkerfið.
Ríkisstjórnin hefur því lofað að nota fjármunina í stöðugleikatilgangi og áformar að lögfesta þá stefnu. Eigi að síður er framkvæmdin háð ákvörðunum í fjárlögum á næstu árum. Að því leyti er stöðugleikamarkmiðið háð nokkurri óvissu. Það er veikleiki.
Sá veikleiki kemur strax fram í því að ríkisstjórnin ætlar að nota stóran hluta af framlagi kröfuhafanna til að borga mesta kosningaloforð allra tíma, endurgreiðsluna á húsnæðislánunum. Með því er ríkisstjórnin að viðurkenna að aldrei stóð til að efna það með öðru en froðukrónum.
Það er í mótsögn við þá fullyrðingu að allt verði gert til að verja afkomu heimilanna fyrir verðbólguáhrifum vegna framlags kröfuhafanna. Að þessu leyti verður framlagið beinlínis til að auka óstöðugleika.
Í kynningu á aðgerðum ríkisstjórnarinnar segir að greiðslujafnaðarvandinn hafi „byggst upp í ósjálfbæru hagkerfi á árunum fyrir efnahagshrun.“ Það er kórrétt. En framundan er þensluskeið. Nýgerðir kjarasamningar og ríkisfjármálaaðgerðir sem þeim tengjast benda til að það byggist upp á froðu að einhverju marki að minnsta kosti.
Hættan á að nýr greiðslujafnaðarvandi byggist upp í ósjálfbæru hagkerfi er því raunveruleg þó að hann verði ekki af sömu stærðargráðu og fyrir átta árum. Ríkisstjórnin hefur ekki gert almenningi grein fyrir hvernig hún hyggst bregðast við þeim aðstæðum.
Losun hafta bíður
Þau lagafrumvörp sem ríkisstjórnin hefur lagt fram fela ekki í sér afnám hafta. Í þeim eru heldur ekki ákvæði um að losa um höftin. Þvert á móti voru þau hert. Aftur á móti fylgja áform um að losa megi um höftin þegar slitum þrotabúa föllnu bankanna er lokið.
Lausnin á slitum þrotabúanna sem nú er handan við hornið markar eigi að síður afgerandi þáttaskil. Hún á að auðvelda mönnum að losa um höftin þegar þar að kemur. En hætt er við að þensluskeiðið sem við blasir geti togað hlutina í aðra átt.
Samhliða aðgerðunum hefur ríkisstjórnin lofað að verja gengi krónunnar, hvað sem líður þeirri froðumyndun í hagkerfinu sem er að byrja. Ekki verður séð að það verði unnt nema að beita takmörkunum á viðskiptafrelsi með krónuna og vaxtahækkunum.
Höftunum verður með öðrum orðum breytt. Þau geta bæði orðið lausari í böndunum eða fastari en nú er þegar fram í sækir. En þau hverfa ekki.
Í raun erum við því komin með krónuna aftur þar sem hún var á síðustu öld. Þá notuðu menn hvort tveggja gengisfellingar og misumfangsrík höft. Ríkisstjórnin boðar nú að hún ætli að verja stöðugleikann með einhvers konar viðskiptatakmörkunum með krónuna fremur en að leyfa markaðnum alfarið að ákveða verðgildi hennar. Sennilega halda henni þó engin bönd á endanum.
Ekkert breytir því þó að lausnin sem ríkisstjórnin kynnti á mánudag var sannarlega stór áfangi og mikilvægur til að hindra að slit þrotabúanna hefðu nýja kollsteypu í för með sér. En eftir sem áður hefur engin framtíðarstefna í peningamálum verið mótuð sem stuðlað getur að stöðugleika til lengri tíma og sterkari samkeppnisstöðu Íslands.
Ríkisstjórnin var beinlínis mynduð til að sýna fram á að það væri hægt og sanna að vandinn lægi ekki í sveiflukenndu eðli smámynta. En nú er komið í ljós að það hefur ekki tekist. Mörgum kemur það ekki á óvart en öðrum hlýtur það að vera mikil vonbrigði.
