Gunnar Bragi Sveinsson, utanríkisráðherra, þurfti í gær að taka býsna fast á móti kröfum sjávarútvegsins og Morgunblaðsins um breytingu á grundvelli utanríkisstefnunnar í viðtalsþætti hjá þeim ágæta spyrli Sigurjóni M. Egilssyni á Sprengisandi. Það sætir óneitanlega nokkrum tíðindum.
Svo virðist sem gjárnar milli ólíkra skoðana um utanríkismál í báðum stjórnarflokkunum séu að breikka.
Fyrir skömmu kom ræðismaður Rússlands fram í fréttum Ríkisútvarpsins með harða gagnrýni á utanríkisráðherra. Mjög óvenjulegt er að ræðismenn erlendra ríkja hér á landi hafi afskipti af innanlandsmálum með þeim hætti.
Meiri hefð er fyrir því að ræðismenn skýri afstöðu þess ríkis sem þeir eru fulltrúar fyrir án þess að gagnrýna íslensk stjórnvöld. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að ræðismaðurinn er jafnframt starfsmaður Kaupfélags Skagfirðinga. Það er aftur áhrifaafl í Framsókn og reyndar gagnvart ríkisstjórninni í heild.
Sú staðreynd blasir við að ræðismaður Rússlands hjá Kaupfélagi Skagfirðinga og Morgunblaðið hafa nú ráðist á utanríkisráðherra af miklum þunga og jafnvel haft hann að háði og spotti vegna staðfestu hans í samstöðu með ríkjum Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins. Það er augljós vottur um vaxandi ágreining innan beggja stjórnarflokkanna.
Utanríkisráðherra og formenn stjórnarflokkanna
Formenn stjórnarflokkanna hafa ekki beinlínis komið í bakið á utanríkisráðherranum. En hitt vekur athygli að þeir hafa ekki varið afstöðu ríkisstjórnarinnar á þeim hugmyndafræðilegu forsendum sem utanríkisráðherra hefur gert.
Utanríkisráðherra hefur einnig byggt afstöðu sína á mati á heildarhagsmunum og framtíðarhagsmunum þjóðarinnar gagnvart þeim skammtíma hagsmunum sem makrílmálið snýst um. Þegar kemur að þessu langtíma hagsmunamati hafa formenn stjórnarflokkanna einnig farið með löndum um leið og þeir hafa lagt meir upp úr sérhagsmunum en almannahagsmunum.
Pólitík er alltaf að einhverju marki reiptog milli sérhagsmuna og heildarhagsmuna. Þegar hætta er á að grundvallaratriði utanríkisstefnunnar ráðist af slíku reiptogi er það til marks um að þörf er á almennri og djúpri umræðu um stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna.
Hugsjónir og hagsmunir
Ástæðan fyrir aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og innri markaði Evrópusambandsins er reist á hvoru tveggja: Hugsjón og hagsmunum.
Hugsjónirnar koma fram í sameiginlegri varðstöðu um lýðræði, mannréttindi og viðskiptafrelsi. Þar leggja allir eitthvað af mörkum. Utanríkisráðherra hefur til að mynda réttilega bent á í því sambandi að aðrar bandalagsþjóðir eru fúsar að fórna lífi hermanna sinna til að verja frelsi Íslands.
Hagsmunirnir birtast í því að tæplega áttatíu hundraðshlutar alls útflutnings þjóðarinnar fara til ríkja Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins. Rétt ríflega fimm hundraðshlutar fara til Rússlands. Meðan meir en sextíu hundraðshlutar innflutnings koma frá bandalagsþjóðunum mælist hann varla frá Rússlandi.
Augljóst er að framtíðarhagsmunir Íslands liggja ekki aðeins í vaxandi ferðaþjónustu heldur einnig og reyndar miklu fremur í tækni- og þekkingargreinum sem rísa undir hærri launum en þjóðarbúskapurinn gerir í dag. Það blasir ekki beint við að framtíðin í þessum efnum liggi í Rússlandi.
Óumdeilt er að makrílhagsmunirnir eru umtalsverðir. En í stærra samhengi alls þjóðarbúskaparins nema þeir álíka upphæðum eins og aðeins aukningin í ferðaþjónustu skilaði á einum mánuði í sumar.
Síðan hljómar það ekki sannfærandi eftir hrun rúblunnar að himinn og jörð farist ef sá markaður lokast um tíma. Gengisbreytingar hafa þá önnur áhrif en sjávarútvegurinn hefur haldið fram til þessa.
Að þessu virtu er augljóst að utanríkisráðherra hefur miklu sterkari rök en andmælendur hans innan stjórnarflokkanna. Það á við hagsmunarökin rétt eins og hugsjónagrundvöllinn. Einarður og vel rökstuddur málflutningur hans í þessu máli hefur því óneitanlega vakið athygli.
Í hina röndina bendir margt til þess að sjávarútvegurinn ætli að nota þetta mál til þess að láta í alvöru reyna á hver ráði för.
Hlutleysið dugði ekki
Norðurlöndin voru öll hlutlaus við upphaf síðari heimsstyrjaldarinnar. Bretar settu þá siglingabann á Þýskaland nasista. Í húfi voru miklir útflutningshagmunir fyrir íslenskar sjávarafurðir.
Forystumenn sjávarútvegsins töldu að hrun myndi blasa við ef þessi markaður lokaðist. Þeir lögðu því ríka áherslu á að Ísland nýtti sér hlutleysið til að selja til beggja stríðsaðila. Ríkisstjórnin tók í byrjun þann málstað. Í einhverjum tilvikum munu Bretar á fyrstu mánuðum stríðsins jafnvel hafa sett sjónaukann fyrir blinda augað.
Í byrjun stríðsins var hugsjónum því algerlega vikið til hliðar fyrir skammtíma hagsmuni. Ísland komst hins vegar ekki upp með það þegar á reyndi. En svo fór að fisksalan til bandamanna það sem eftir var stríðsins reyndist mesti gróðatími í íslenskum sjávarútvegi fyrr og síðar.
Hrunspáin í byrjun stríðsins hefur eflaust verið trúverðug. Aðlögunin að nýjum aðstæðum var á hinn bóginn svo snögg að hræðslurökin gufuðu upp og gleymdust fljótt.
Hitt skiptir meira máli að þetta voru þau straumhvörf í sögunni sem fengu forystumenn Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins og Alþýðuflokksins til að hverfa frá hlutleysisstefnunni. Um það varð sem sagt breið samstaða eftir stríðið að hlutleysisstefnan hefði reynst haldlaus þegar á hólminn var komið.
Þrátt fyrir miklar breytingar, þar á meðal á flokkakerfinu, hefur þessi samstaða haldist síðan. Átökin nú sýna fyrstu alvöru tilraunina til að leysa hana upp. Málið í heild er því miklu stærra í sniðum en mikilvægi makrílsins.
Þegar upp verður staðið er ekki unnt að útiloka að gjáin sem þetta mál myndar geti orðið breiðari og dýpri en sú sem skipt hefur mönnum í tvo hópa vegna andstöðu ríkisstjórnarinnar við þjóðaratkvæði um hugsanlega aðild að Evrópusambandinu.
