Prófessor Pedro Videla, sem kenndi mér hagfræði við MBA námið í Háskólanum í Reykjavík, hefur starfað víða um heim sem ráðgjafi fjölmargra ríkisstjórna og hefur starfað fyrir Alþjóðabankann og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn.
Eitt sinn, að loknum fyrirlestri, spurði ég Pedro hvað, að hans mati og byggt á hans reyslu, skipti hvað mestu máli varðandi hagvöxt þjóða og hvert væri sameiginlegt einkenni þjóða sem skara fram úr.
Hann sagði að á ferðum sínum til fjölmargra landa hefði það vakið hans athygli að þær þjóðir sem hlúa að frumkvöðlastarfi væru öflugastar.
Í því sambandi sagði Pedro mér að frumkvöðlahugsun (“entrepreneurial spirit”) og jákvætt hugarfar almennings og stjórnvalda gagnvart nýsköpun (“innovation”) væru meginforsendur framfara.
En erum við Íslendingar góðir á þessu sviði?
Skoðum fyrst sögu frumkvöðla á Íslandi.
Landnemar Íslands voru frumkvöðlar. Þeir flúðu skattaáþján í heimalandinu og sáu að nýliðun í landbúnaði var erfið í Noregi vegna skorts á landi. Þeir stofnuðu búskap á Íslandi, þróuðu þingstörf og stunduðu nýsköpun í trúmálum, handritagerð og skáldskap sem reyndar var ein aðal útflutningsafurð þeirra.
Síðan tóku við 900 ár mjög takmarkaðrar nýsköpunar á Íslandi. Skúli fógeti og innréttingarnar eru líklega eina undantekningin. Hindranir á nýsköpun voru hér að mörgu leyti sjálfskapaðar þar sem bannað var að hefja útgerð og fiskvinnslu. Stórbændur bönnuðu þéttbýlismyndun við ströndina sem myndi taka frá þeim ódýrt vinnuafl. Auk þess var með vistarböndum bannaður hjúskapur hjá jarðlausu fólki. Frjáls verslun var auk þess bönnuð og verðlag ákveðið í Köben. Verra gat þetta eiginlega ekki verið.
Frumkvæði og nýsköpun í sjávarútvegi og fiskvinnslu var nánast bönnuð meðan þúsundir erlendra skipa mokuðu upp fiski við strendur landsins. Flótti þriðjungs þjóðarinnar til Vesturheims var að miklu leyti vegna þess að fólkið þráði að fá að stofna heimili eða fara í sjálfstæðan rekstur og búskap.
Nýsköpunarbylgjur á 20. öldinni.
Strax í upphafi 20. aldarinnar kom fyrsta bylgja nýsköpunar til Íslands þegar þúsundir árabáta fengu steinolíumótora sem leystu af um 10 manns á hverjum báti og jók afköstin verulega. Í flestum sjávarplássum stofnuðu frumkvöðlar vélsmiðjur sem settu vélarnar í bátana og settu öxul og skrúfu á þá. Fyrsti báturinn fékk slíkan mótor á Ísafirði 25. nóvember 1902.
Næsta nýsköðunarbylgjan hófst þegar ritsíminn kom 25. ágúst 1906 en strax í kjölfarið spruttu upp fjöldi heildverslana sem gátu pantað vörur í gegnum símann í stað þess að senda bréf sem svar barst við 5 mánuðum síðar! Nokkur þessara fyrirtækja starfa enn í dag og má nefna Nathan & Olsen og O.Johnson &Kaaber sem dæmi
Eitt mesta hagvaxtarskeið Íslandssögunnar kom í kjölfarið.
Þriðja nýsköpunarbylgjan hófst 10. maí 1940 þegar breski herinn hertók Íslands. Í kjölfarið spruttu upp þúsundir verktaka um land allt sem tóku að sér störf fyrir herinn. Ég þekkti bílstjóra sem var kominn með 6 trukka í vinnu aðeins 19 ára gamall árið 1943.
Fjórða frumkvöðlabylgjan kom þegar internetið tengdist Íslandi 21. júlí 1989. Síðan hafa sprottið upp þúsundir netfyrirtækja sem nýta sér netið sem grundvöll hugmynda og fyrirtækjastofnunar.
Ég kýs að kalla þá “Trillukarla nútímans” sem þróa þjónustu með hugmynd, netið, kreditkortið og tölvurnar að vopni. Oft byrjar þetta í bílskúr með hugmynd á servéttu.
Þekktustu dæmin eru CCP, QuizUp, Datamarket, RemakeElectric, Meniga, Betware, Calidris, Dohop, Clara, AGR og Gavia svo nokkur dæmi séu nefnd.
Frumkvöðull Íslands.
Öflugasti frumkvöðull landsins var Thor Jensen sem kom til landsins aðeins 15 ára gamall en starfrækti 37 fyrirtæki þegar hann var á hápunkti ferils sins.
Hann segir í ævisögu sinni (sem er skyldulesning allra frumkvöðla) að aðal forsenda framfara er stöðugur alþjóðlegur gjaldmiðill (sem krónan var um aldamótin 1900 í gjaldmiðlasamstarfi Norðurlandanna) , óheft vöruviðskipti án verndartolla og lítið “bírókratí” í viðskiptum.
Kannast lesandinn við þessi atriði sem eru einmitt að hindra framfarir á Íslandi í dag!
Ísland er frumkvöðlaland
Í kjölfar Thors komu þúsundir frumkvöðla á sviði sjávarútvegs, iðnaðar og verslunar auk bænda og ferðaþjónustuaðila sem sífellt eru að skapa nýjar lausnir, nýja þjónustu og vörur.
Öflug frumkvöðlafyrirtæki svo sem Marel, Össur, Góa, Ora, Harpa, Málning, Innnes, CCP, Bláa Lónið, Bónus, Samherji, HappyCampers, WOWair og Icelandair byrjuðu sem örfyrirtæki utan um viðskiptahugmynd. Þau spruttu upp úr frjóu frumkvöðlaumhverfi þar sem hugmyndaríkt fólk lætur drauma sína rætast.
Ferskasta dæmið er íshellirinn í Langjökli sem er dæmigert frumkvöðlastarf sem byrjar á hugmynd sem varð að veruleika í síðustu viku.
Hvað þarf til að efla nýsköpun?
Mikilvægast er að auðvelt sé að stofna fyrirtæki, auðveld nýliðun sé í greininni og aðgangur að fjármagni sé auðveldur. Mikilvægast af öllu er að hið opinbera sé ekki að þvælast fyrir með ofur-eftirliti, ofur-skattlagningu og ofur-verndartollum.
Til að frumkvöðlastarf beri ávöxt þarf ríkisvaldið fyrst og fremst að stuðla að stöðugleika, lágum vöxtum og lítilli verðbólgu. Það þarf að lækka tryggingargjaldið, hafa skattalega hvatningu fyrir frumkvöðla og bjóða upp á haftalausan alþjóðlegan gjaldmiðil.
Ríkið þarf að hætta samkeppnisrekstri og nota markaðslausnir á sem flestum sviðum. Það þarf að treysta einkaframtakinu fyrir verkefnum á sviði heilsugæslu, menntunar, eftirlits, tölvurekstrar og smásölurekstrar sem ríkið annast í dag.
Auk þess þarf ríkið þarf að efla þátttöku landsins í alþjóðlegum samtökum og samvinnu. Enginn er eyland í dag, samtvinnun landa og gagnkvæmni er lykilatriði. Frjálst flæði vöru, fjármagns og vinnuafls eru grunn forsendur framfara og frumkvöðlastarfs.
Er Ísland að standa sig á þessu sviði?
Samkvæmt „Doing business 2014“ skýrslu Alþjóðabankans er Ísland í 13. sæti af 189 löndum hvað varðar rekstrarumhverfi, rétt á eftir Danmörku en á undan Svíþjóð, Írlandi og Kanada.
Ekki skortir frumkvöðlahugsun hér á landi en samkvæmt rannsókn í Danmörk eru helstu dragbítar frumkvöðlastarfs að finna í skattaumhverfinu. Þar eins og hér er gerð krafa um reiknað endurgjald sem þýðir að frumkvöðlar mega ekki vinna kauplaust þó tekjur fyrirtækisins séu litlar sem engar í upphafi. Ríkið gerir athugasemd um “gerviverktöku” ef frumkvöðlar vilja vinna sem verktakar í fyrirtæki sínu.
Helsta hindrunin í Danmörku er sú að fara úr föstu starfi með föstum launum í óvissar tekjur frumkvöðulsins auk hárra tekjuskatta og lífeyrisskatta.
Hátt tryggingagjald á Íslandi dregur úr vilja til frumkvæðis en hugvitsfyrirtæki eru með hátt hlutfall launakostnaðar. Þannig dregur velferðarþjóðfélagið oft úr frumkvöðlahugsun.
Hugsum smátt !
Samkvæmt úttekt Viðskiptaráðs er um 90% fyrirtækja á Íslandi með einn til tíu starfsmenn (örfyrirtæki). Um 70% allra starfa eru í litlum og meðalstórum fyrirtækjum (undir 250 starfsmenn) en þar starfa um 90 þúsund manns.
Í því sambandi skal rifjað upp að um 2100 fyrirtæki eru stofnuð á ári á Íslandi en um 700 fara á hausinn á hverju ári að meðaltali. Áhættan er mikil og áríðandi að frumkvöðlar sýni aga og frumkvæði sem skilar árangri.
Aðeins um 10% vinnandi fólks á Íslandi er sjálfstætt starfandi. Ísland er í 46. sæti í nýlegri skýrslu Alþjóða efnahagsráðsins um nýsköpunarhæfni landsins. Samt erum við í fyrsta sæti hvað varðar netnotkun og 12. sæti hvað varðar tíma sem tekur að stofna fyrirtæki. Rafræn greiðslumiðlun er með mesta móti. Stuðningur Nýsköpunarmiðstöðvar og Tækniþróunarsjóðs skipta miklu máli.
Þannig eru allar forsendur hér á landi til að auka hlut frumkvöðlastarfsemi.
Dælum út frumkvöðlum!
Fyrirlesarinn Larry C. Farrel hefur fjallað meðal annars um frumkvöðla á Íslandi í bókum sínum. Hann hefur rannsakað frumkvöðlastarfsemi um allan heim og fullyrðir að frammistaða þjóða ráðist fyrst og fremst af því hvað þær eru frumkvöðlavænar og hvort yfirvöld styðji frumkvöðla með skattaumhverfi og aðstæðum sem ýta undir stofnun nýrra fyrirtækja til einyrkjareksturs.
Larry segir í sinni nýjustu bók „The New Entrepreneurial Age“ að nú sé runninn upp tími smáfyrirtækja og sjálfstætt starfandi einstaklinga.
Netið beinlínis stuðli að þessari þróun meðal annars með skiptihagkerfinu („sharing economy“) þar sem milljónir manna um allan heim, líka á Íslandi, gerast í raun atvinnurekendur með útleigu og lánum á herbergjum, íbúðum, sumarbústöðum, einkabílnum, tækjum og tólum svo og með því að skutla fólki milli staða í sínum einkabíl.
Atvinnurekendur á þessu sviði verða til á hverjum degi í þúsundatali. Margir þeirra munu ráða fólk í vinnu og verða stærri. Til verða fyrirtæki „ á færibandi“ eins og Larry segir.
Gósentíð frumkvöðla að mati Larrys eru árin sem koma í kjölfar efnahagshruns og kreppu. Þá rennur upp fyrir duglega og framtaksama fólkinu að það er ekki hægt að treysta á hefðbundin fyrirtæki og ríkið varðandi sköpun nýrra starfa eða að halda sínu starfi.
Á 21. öldinni munu einstaklingar í auknum mæli reiða sig á sjálfan sig, finna tækifærin og fara út í eigin atvinnurekstur sem sjálfstætt starfandi verktaki eða einyrki.
Áfram einyrkjar !
