Fyrir sjö árum reyndist óhjákvæmilegt að setja höft á gjaldeyrisviðskipti. Þá blasti við að frjáls viðskipti myndu leiða til gjaldeyrisþurrðar. Höftin voru eins konar útstreymisloki til tímabundinnar notkunar.
Samningar stjórnvalda við kröfuhafa föllnu bankanna þriggja um endanleg slit þrotabúanna hafa leitt til þess að ríkisstjórnin og Seðlabankinn treystu sér í síðustu viku til að staðhæfa að þessi útstreymisloki verði með öllu óþarfur fljótlega í byrjun næsta árs.
En ríkisstjórnin og Seðlabankinn höfðu meira að segja þjóðinni í síðustu viku. Nú er komið á daginn að óhjákvæmilegt verður að setja innstreymisloka á gjaldeyri um leið og útstreymislokinn verður opnaður.
ÚTLENDINGAR TAKMARKA ÁHRIFAVALD SEÐLABANKANS
Það sem gerst hefur er þetta: Erlendir fjárfestar hafa keypt ríkisskuldabréf í stórum stíl síðustu mánuði til þess að njóta hærri vaxta en bjóðast annars staðar. Íslenskt launafólk borgar brúsann.
Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að gengi krónunnar hækkar þrátt fyrir óraunhæfa kjarasamninga. Það hefur í för með sér eyðslu umfram efni. Samtímis veikist samkeppnisstaða útflutningsgreinanna.
En þessi ásókn erlendra fjárfesta í vexti frá íslenskum skattgreiðendum hefur þegar haft annað og meira í för með sér. Á sama tíma og Seðlabankinn hækkar vexti til að hamla gegn þenslu lækkar ávöxtunarkrafan á þeim hluta peningamarkaðarins sem útlendingarnir sækjast í.
Ef orð Seðlabankans sjálfs eru notuð heitir þetta að hnökrar hafi komið fram við miðlun peningastefnunnar. Með öðrum orðum má segja að vaxtaákvarðanir bankans hafi ekki áhrif á öllum markaðnum. Ástæðan er ekki sú að stjórnendum bankans séu mislagðar hendur.
Þetta sýnir aðeins að erlendir fjárfestar þurfa ekki að koma með meir en sem svarar fjörutíu til fimmtíu milljörðum króna inn í landið til að takmarka áhrifavald Seðlabankans verulega. Til þess að verja fullveldisráð Seðlabankans yfir hávaxtakrónunni þarf ríkisstjórnin því að setja lög um einhvers konar innstreymisloka á gjaldeyri. Það má gera með ýmsu móti, meðal annars sköttum.
Þegar innstreymislokinn hefur þjónað sínum tilgangi verður hann aftengdur. Hann verður að sjálfsögðu hugsaður sem tímabundin ráðstöfun. Ef við drögum svo ályktanir af fenginni reynslu er hætt við að tengja þurfi útstreymislokann á ný um leið og innstreymislokinn verður aftengdur.
KERFISBREYTING Í PENINGAMÁLUM ER NAUÐSYNLEG
Framtíðin er því ekki viðskiptafrelsi með gjaldeyri sambærilegt við það sem samkeppnislöndin njóta. Það verður óhjákvæmilegur fylgifiskur krónunnar að Seðlabankinn þarf að handstýra annað hvort útstreymi eða innstreymi á gjaldeyri. Kollhnísar milli innstreymisloka og útstreymisloka á gjaldeyrismarkaðnum verða að reglubundnum æfingum í leikfimisal peningamálanna.
Það þarf ekki að deila um að innstreymislokinn er nauðsynlegur í krónuhagkerfinu eins og málum er komið. Hitt er spurning hvort það kerfi þjónar landsmönnum best.
Átökin um peningamálin á nýafstöðnum landsfundi Sjálfstæðisflokksins snerust einmitt um þetta. Unga fólkið flutti þar tillögu frá sjónarhóli almannahagsmuna um að taka upp nýja samkeppnishæfa og gjaldgenga mynt. Flokksforystan vildi hins vegar verja ímyndað fullveldi yfir hávaxtakrónu. Hún telur að nægjanlega margir njóti ávinnings af því.
Öll stór mál þarfnast gaumgæfilegrar skoðunar. En á endanum þarf að taka afstöðu. Betur færi á því að næsta kjörtímabil yrði tími kerfisbreytinga en kollhnísa milli innstreymisloka og útstreymisloka með gjaldeyri.
