Bréf utanríkisráðherra til Evrópusambandsins leiddi til mikilla umræðna á Alþingi í gær. Forseti Alþings tók þar af skarið í þeim átökum sem bréfið hefur valdið.
Deilan um stöðu Alþingis snýst um það hvort bréf utanríkisráðherra hefur þau áhrif að umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu frá 2009 hafi verið afturkölluð með þeim afleiðingum að sækja þurfi aftur um kjósi þjóðin síðar að ljúka viðræðunum eða hvort unnt verður að halda þeim áfram þar sem frá var horfið 2013.
Ef unnt verður að halda viðræðum áfram þar sem frá var horfið, eftir að þjóðin hefur ákveðið það í allsherjaratkvæðagreiðslu, þarf ekki nýja samþykkt á Alþingi þótt núrverandi ríkisstjórn skýri afstöðu sína. Þýði bréf utanríkisráðherra hins vegar að sækja þurfi aftur um er augljóst að Alþingi þarf að koma að þeirri ákvörðun.
Utanríkisráðherra og forsætisráðherra hafa skipt um skoðun frá einni stund til annarrar hvor skilningurinn er réttur. Fjármálaráðherra hefur verið staðfastur í því að bréfið jafngildi afturköllun þannig að sækja þurfi aftur um.
Forsíða Morgunblaðsins á föstudaginn byggði á því mati fjármálaráðherra að bréfið jafngilti afturköllun umsóknar. Forsíðufyrirsögn blaðsins næsta dag, laugardag, var hins vegar: Ísland er áfram umsóknarríki.
Forseti Alþingis tók þann kost að skýra bréf utanríkisráðherra á sama veg og Morgunblaðið gerði í forsíðufyrirsögn síðastliðinn laugardag. Það þýðir að nýr þingmeirihluti þarf ekki, að fengnu samþykki þjóðarinnar, að sækja um aftur til að ljúka viðræðunum. Áður hafði formaður utanríkisnefndar komið fram með svipaða skýringu.
Með þessum skilningi getur forseti Alþingis haldið því fram að ályktun Alþingis hafi ekki verið ógilt með bréfi utanríkisráðherra. Forsetinn teflir vissulega á tæpasta vað með þessa túlkun. Hún verður ekki beint ráðin af orðanna hljóðan. En þessi niðurstaða var eina leiðin til að skjóta skildi fyrir Alþingi eins og komið var. Og trúlega hefur forsetinn skorið ríkisstjórnina úr snörunni í leiðinni.
Staða Alþingis gagnvart ríkisstjórn hefur, eftir því sem best er vitað, ekki fyrr verið komin í slíka kreppu að forseti Alþingis hafi þurft að vera málshefjandi í sérstakri umræðu til að skilgreina hugsun og vilja ríkisstjórnar. Hún reyndist ófær um það sjálf.
Ekki er sjálfgefið að allir þingforsetar hefðu brugðist jafn skynsamlega og röggsamlega við. Það ber að virða. Þingforsetinn lét einarða afstöðu sína til Evrópumálanna ekki trufla yfirvegað mat á stöðu Alþings.
En forseti Alþings leggur heiður sinn að veði. Evrópusambandið fer ekki eftir því sem forseti Alþingis segir. Það bregst við bréfi utanríkisráðherra eins og hann túlkar það gagnvart sambandinu. Forseti Alþingis á því allt undir því að skýring hans verði ofan á þegar Evrópusambandið upplýsir hvernig utanríkisráðherra túlkaði bréfið fyrir embættismönnum þess.
Það er ekki forseta Alþingis að taka á því hvort ríkisstjórnin stendur við kosningaloforð stjórnarflokkanna. En hitt var mikilvægt að bjarga Alþingi úr þeirri dæmalausu sjálfheldu sem ríkisstjórnin hafði sett það í.
Þingmeirihluti getur að sjálfsögðu ákveðið að breyta fyrri þingsályktunum um mikilvæg utanríkismál. En það þarf hann að gera með nýrri ályktun eftir umræður og atkvæðagreiðslu. Í túlkun sinni á valdi meirihlutans gleymdi ríkisstjórnin því að umræður eru óhjákvæmilegur þáttur sérhverrar lýðræðislegrar ákvörðunar.
Ákvörðun um stefnubreytingu frá fyrri samþykktum Alþingis í utanríkismálum þarf því að byggjast á umræðum innan vébanda þingsins. Það er þetta grundvallaratriði sem ríkisstjórnin virtist ekki hafa skilning á en forseti Alþingis sló skjaldborg um.
Deilunum um meðferð Evrópumálanna er ekki lokið. Eftir er að útkljá loforðið um að færa valdið til þjóðarinnar. Það er annar handleggur.
En standi túlkun forseta Alþingis á bréfi utanríkisráðherra þurfa menn ekki að þrefa lengur um það hvort hann ætlaði með því móti að ógilda ályktun Alþings. Hafi ráðherrann aldrei ætlað sér slíkt byggðist það álit á misskilningi. Hafi það aftur á móti verið ásetningur ráðherrans hefur ræða forseta Alþingis leitt til þess að hann náði ekki fram að ganga.
