Í bítið á Bylgjunni síðasta fimmtudag opnaði forsætisráðherra lausnamiðaða umræðu um peningamálin. Þó að ráðherrann hafi ekki farið djúpt í þau mál er virðingarvert að hann skuli hafa brugðist svo skjótt við eftir að formaður þingflokks hans kallaði á slíka umræðu fyrir skömmu.
Í fyrsta lagi sagði forsætisráðherra að unnið væri eftir áætlun um afnám verðtryggðu krónunnar og von væri á frumvörpum um það efni innan skamms. Það er býsna stór yfirlýsing sem hefði verðskuldað meiri athygli.
Í öðru lagi skilgreindi forsætisráðherra vaxtastigið í landinu sem okur sem væri sjálfstætt vandamál. Í ljósi þess að vextir Seðlabankans eru ákveðnir á grundvelli laga og í samræmi við sérstakt samkomulag milli bankans og ríkisstjórnarinnar um verðlagsmarkmið er athyglisvert að forsætisráðherra víkur sér ekki undan því að nota stór orð um ástandið.
Í þriðja lagi sagði forsætisráðherra að með hliðsjón af vaxtaokrinu hafi hann velt því fyrir sér hvort ekki væri rétt að færa vaxtaákvarðanir Seðlabanka og viðskiptabanka aftur til stjórnmálamanna. Samkvæmt þessu er ríkisstjórnin að brjóta með sér að hverfa frá markaðsstjórnun peningamálanna.
Í fjórða lagi sagði forsætisráðherra að Landsbankinn ætti sem ríkisbanki að fara á undan öðrum í því að keyra niður vexti. Ekki aðeins að lækka vexti heldur að keyra þá niður.
Þyngsta vaxtabyrði í Evrópu
Í föstudagsblaði Fréttablaðsins sýndi Ásgeir Jónsson hagfræðingur fram á að það er ekki með öllu út í hött hjá forsætisráðherra að líkja vaxtastiginu við okur. Hagfræðingurinn benti þar á að opinberar skuldir á Íslandi eru helmingi lægra hlutfall af þjóðarframleiðslu en í Grikklandi en Íslendingar greiða vexti af þeim skuldum sem eru tvöfalt hærra hlutfall af þjóðarframleiðslu en hvílir á Grikkjum.
Hagfræðingurinn sýndi líka fram á að greiðslubyrði íslenskra heimila er miklu þyngri en heimila í Skandinavíu þó að þau skuldi ekki endilega meira. Þetta er íslenskur veruleiki þrátt fyrir góðan árangur í stjórn ríkisfjármála og að höftin hafi haldið vaxtastigi lægra en ella hefði verið.
Hagfræðingurinn telur að stærsti hluti vandans liggi í krónunni. Forsætisráðherra telur á hinn bóginn að vandinn liggi hjá ríkisstjórninni. Með útspili sínu nú er hann í raun og veru að staðfesta að þörf sé á grundvallarstefnubreytingu til þess að tryggja samkeppnishæfa vexti án þess að taka upp aðra mynt.
Við fyrstu sýn og án frekari skýringa af hálfu ríkisstjórnarinnar gætu þó falist veikleikar í þeirri róttæku stefnubreytingu sem forsætisráðherra segir að sé á teikniborði ríkisstjórnarinnar. Þar koma nokkur atriði til skoðunar sem æskilegt væri að ríkisstjórnin skýrði betur út á næstu dögum. Það mætti gera í sérstakri skýrslu til Alþingis.
Ganga verður út frá því að forsætisráðherra hefði ekki opnað þessa lausnamiðuðu umræðu á Bylgjunni án þess að hafa þær skýringar tilbúnar.
Traustið ræðst af nánari skýringum
Í fyrsta lagi: Það er í meira lagi vafningasamt að reka verðtryggðu krónuna sem sjálfstæðan gjaldmiðil samhliða hefðbundnu krónunni. Um það er tæpast deilt. Klípan sem núverandi ríkisstjórn stendur andspænis er aftur á móti sú sama og aðrar ríkisstjórnir hafa glímt við:
Hættan er sem sagt sú að afnám þessa sjálfstæða gjaldmiðils, sem lýtur að nokkru leyti sömu lögmálum og erlendir gjaldmiðlar, leiði til þyngri greiðslubyrði skuldara. Í framhaldsskýrslu forsætisráðherra þarf að koma fram hvernig þessi vandi verði leystur.
Því verður ekki trúað að svo skýrt fyrirheit hafi verið gefið um frumvörp um afnám verðtryggðu krónunnar nema búið sé að leysa þennan vanda sem verið hefur öðrum ríkisstjórnum hulin ráðgáta.
Í öðru lagi: Efnahags- og framfarastofnunin varaði í nýlegri skýrslu sterklega við því að láta pólitísk lögmál leysa markaðslögmálin af hólmi við vaxtaákvarðanir. Í skýrslu forsætisráðherra þurfa að koma fram andsvör við þessari gagnrýni. Jafnframt þarf að skýra út hvernig Ísland ætlar taka þátt í innri markaði Evrópusambandsins eftir þessa róttæku breytingu.
Í þessu sambandi verður að hafa í huga að forsætisráðherra tók ekki fastar til orða en svo að þessi kerfisbreyting væri til umhugsunar. Verði niðurstaðan sú að gera eitthvað annað þarf ráðherrann að gera glögga grein fyrir því í skýrslunni því varla á stefnubreytingin að falla niður þótt ríkisstjórnin kunni að mæta Þrándi í Götu með þessa hugmynd.
Í þriðja lagi: Vaxtaákvarðanir Landsbankans eru teknar á grundvelli eigendastefnu sem ríkisstjórnin ákveður og sérstöku samkomulagi við Bankasýsluna um framkvæmd hennar. Það þarf því ekki lagabreytingu til að tryggja að Landsbankinn keyri niður vexti samkvæmt því sem ríkisstjórnin telur hæfilegt. Ríkisstjórnin getur einhliða breytt eigendastefnunni.
Í framhaldsskýrslu forsætisráðherra um málið er mikilvægt að skýra þetta nánar. Forsætisráðherra hlýtur til að mynda nú þegar að hafa mat á hugsanlegum áhrifum slíkrar breytingar á samkeppnisstöðu Landsbankans um sparifé. Upplýsa þarf um það mat.
Þá þarf ráðherrann að gera grein fyrir því hvort hann telur að pólitísk ákvörðun vaxta fyrir Landsbankann muni breyta framtíðaráformum um arðgreiðslur hans til ríkissjóðs.
Ríkisstjórnin hefur einnig ákveðið að selja hluta af eign sinni í Landsbankanum til að greiða niður skuldir og lækka vaxtabyrði ríkissjóðs. Í skýrslu ráðherra þarf að koma fram mat á því hvort hætta sé á að þessi áform raskist.
Þetta eru aðeins nokkur af þeim atriðum sem forsætisráðherra þarf að gera Alþingi og almenningi nánari grein fyrir á næstu dögum. En umfram allt er mikilvægt að forsætisráðherra skuli hafa stigið fyrstu skrefin inn í lausnamiðaða umræðu.
En trúverðugleikinn ræðst vissulega meir af þeim skýringum sem hljóta að fylgja en þeim hugmyndum sem á þessu stigi hefur verið varpað fram.
Án samstöðu væru þessar róttæku hugmyndir bara blaður út í loftið. Í framhaldsskýrslu forsætisráðherra þarf því að sýna fram á samstöðu ríkisstjórnarinnar. Ekki af því að Íslendingar efist um hana. En á erlendum fjármálamörkuðum gætu í ljósi sögunnar vaknað spurningar um hvort Sjálfstæðisflokkurinn standi að baki stefnubreytingu af þessu tagi.
