Skyndilegar sveiflur í skoðanakönnunum standa sjaldnast lengi. Fleiri en einn flokkur hefur til að mynda lognast út af eftir uppsveiflu í könnunum af þeirri stærðargráðu sem Píratar mældust með á dögunum.
Eigi að síður geta endurteknar sveiflur af þessu tagi verið vísbendingar um breytingar og nýja hugsun kjósenda. En þær geta líka lýst stundaróánægju með ríkisstjórn hverju sinni.
Mælingin á skyndistækkun Pírata nú endurspeglar örugglega hvort tveggja: Þróun að breyttri flokkaskipan og eindreginn vilja kjósenda til að refsa ríkisstjórninni fyrir aðferðina við að ljúka svo endanlega og rækilega aðkomu sinni að Evrópumálunum. Eftir það verður illgerlegt að leiða þau til lykta á þann veg sem óskir kjósenda í skoðanakönnunum hafa lengi staðið til nema í breyttu flokkamynstri og með annars konar ríkisstjórn.
Mikið vatn hefur runnið til sjávar frá því að flokkakerfið skaut rótum. Í fyrstu mótaðist það af hugmyndafræðilegum ágreiningi um hvort atvinnufyrirtækin ættu að vera í einkaeign eða félagseign. Þessi skörpu skil gufuðu upp að mestu á nokkrum áratugum. Velferðarhlutverk ríkisins varð í raun aldrei höfuðágreiningsefni hér á landi. Í dag þræta menn fremur um hvernig eigi að leysa það verkefni af hendi en hversu umfangsmikið það á að vera.
Eftir seinna stríð náðist svo eining þriggja flokka um helstu grundvallaratiði utanríkisstefnunnar. Það tók jafnt til varnarmála sem viðskipta- og efnahagsmála. Sjálfstæðisflokkurinn var hryggjarstykkið í þessari samstöðu. Það forystuhlutverk varð smám saman sterkasta límið í flokknum og tryggði lengst af 35 til 40 prósent kjörfylgi.
Forystan í utanríkismálunum í lausu lofti
Síðustu fimmtán árin hefur Sjálfstæðisflokkurinn aftur á móti gefið forystuhlutverkið í utanríkismálunum eftir hægt og bítandi. Efnahagssamvinna Evrópuþjóðanna hefur þróast en Sjálfstæðisflokkurinn tók þá afstöðu að snúast gegn allri frekari þátttöku Íslands í þeirri framvindu. Þar með hvarf forystuhlutverkið og sterkasta límið þornaði upp.
Samfylkingin reyndi að ná þessari forystu til sín. Það tókst hins vegar ekki. Tvennt hefur ráðið mestu um það. Annað er að flokkurinn náði ekki varanlega þeirri stærð að geta orðið sú kjölfesta í pólitíkinni sem Sjálfstæðisflokkurinn var. Hitt er að hluti af flokksforystunni virtist hafa takmarkaðan skilning á þýðingu þessa viðfangsefnis. Forsætisráðherra síðustu vinstristjórnar sýndi það til að mynda glöggt.
Vinstri stjórnin hafði þau áhrif að Samfylkingin missti fylgi frá frjálslynda vængnum til Bjartrar framtíðar en ekki úr vinstri vængnum til VG. Frjálslyndari armurinn hélt velli í leiðtogakjörinu um þar síðustu helgi eftir að hafa endurheimt það fyrir tveimur árum. Þetta uppgjör nú var persónulegt að ákveðnu marki. En það sýnir þó frekar þau áform vinstri vængsins að ná betri fótfestu en hann hefur haft eftir ríkisstjórnarskiptin.
Þetta kann að leiða til þess að forystan þurfi að taka meira tillit til vinstri vængsins á næstunni. Afleiðingin er sú að ekki er víst að flokkurinn geti nálgast jaðaratkvæðin nær miðjunni í næstu kosningum. Það er svipuð klípa og Sjálfstæðisflokkurinn er í gagnvart jaðaratkvæðunum hinu meginn við miðjuna.
Við slíkar aðstæður er forystan í utanríkismálunum áfram í lausu lofti. Það er snar þáttur í þeirri kreppu sem íslensk stjórnmál eru í um þessar mundir þó að fleira komi til.
Tómarúmið á miðjunni
Á síðasta kjörtímabili kom smám saman í ljós að tómarúm var að myndast á miðju stjórnmálanna. Samfylkingin færðist mjög langt til vinstri. Á sama tíma ákvað landsfundur Sjálfstæðisflokksins að horfa meir til innsta kjarna flokksmanna en á breiddina í kjósendahópnum eins og löngum tíðkaðist.
Áður hafði taflstaða Framsóknarflokksins veikst í kjölfar þess að fjaraði undan samvinnuhreyfingunni. VG var tilraun til að framlengja tilveru gamla Alþýðubandalagsins í nýjum umhverfisflokki. Áhrif VG felast helst í því að ná að draga kratana til vinstri. Alþýðubandalagið átti léttara með að toga í gamla Framsóknarflokkinn.
Valdahlutföllin hafa því gjörbreyst frá því flokkarnir voru fjórir. Framsókn er rúmlega helmingi minni. Sjálfstæðisflokkurinn er um þriðjungi minni. Samfylkingin er lítið eitt stærri en gamli Alþýðuflokkurinn og VG lítið eitt minni en Alþýðubandalagið. Nýju flokkarnir, Píratar og Björt framtíð, taka aftur á móti ríflega þriðjung atkvæðanna og eru samanlagt á stærð við gamla Sjálfstæðisflokkinn.
Þetta er grundvallar breyting. Að öllum líkindum sýnir þessi mynd þó fremur flokkakerfi í mótun en endanlega uppstokkun þess.
Sá flokkur sem á endanum verður kjölfestan í því að binda saman tvo eða fleiri flokka um grundvallaratriði á vegferð þjóðarinnar að nýjum aðstæðum í alþjóðasamfélaginu er líklegastur til að fylla stærstan hluta af tómarúminu á miðjunni.
Gömlu flokkarnir eru ekki útilokaðir frá því að ná þeirri stöðu. Sennilega hafa þeir þó grafið sér of djúpar skotgrafir til að ná þangað. Gerjunin heldur því áfram.
