Eins og oft endranær er kallað eftir þjóðarsátt þegar kjarasamningar eru komnir í hnút og verbólgan bíður handan við næsta horn.
Verkurinn er aftur á móti sá að eins og sakir standa er jarðvegur fyrir þjóðarsátt á vinnumarkaðnum ófrjór. Til að breyta því vantar veigamiklar efnahagslegar og pólitískar forsendur.
Í almennri umræðu er ákall eftir tvenns konar pólitísku frumkvæði. Annars vegar er togað í ríkisstjórnina. Sagt er að hún egi að hafa frumkvæði að auknum útgjöldum og lækkun ríkistekna. Hins vegar standa brýningar á stjórnarandstöðuna um öflugri baráttu fyrir kröfugerð stéttarfélaganna.
Í báðum tilvikum er verið að óska eftir því að pólitíkin setji meiri eldsmat í glæður verðbólgunnar.
Hugsanlegt útspil ríkissjóðs þarf að fjármagna. Ella hefur það sömu verðbólguafleiðingar og innistæðulausar launahækkanir. Ef ríkisstjórnin á að hreyfa sig í þeim efnum þurfa opinberir starfsmenn og almenni vinnumarkaðurinn sameiginlega að sýna fyrst fram á samninga sem eru eðlisólíkir þeim sem kröfugerðin byggist á og menn vilja nú fjölrita.
Vinstri flokkar í stjórnarandstöðu styðja kröfuna um hækkun lægstu launa. Þeir eiga hins vegar fylgi sitt mest í röðum háskólamanna og iðnaðarmanna og geta ekki gengið gegn kröfum þeirra um leiðréttingar.
Stjórnarandstaðan er því einfaldlega ekki í stöðu til að eiga trúverðugt framlag til lausnar þeim vanda sem við blasir. Svo skákar hún í því skjóli að verðbólgan verður skrifuð á reikning ríkisstjórnarinnar eins og venja er.
Hvað þarf til?
Hvaða efnahagslegu og pólitísku forsendur vantar þá svo unnt sé að gera ábyrga þjóðarsátt? Til að svara þeirri spurningu er einfaldast að skoða úr hvaða jarðvegi þjóðarsáttin 1990 spratt. Fimm atriði skipta þar mestu máli.
Tvö þeirra lúta að ákvörðunum vinstri stjórnarinnar sem þá sat. Önnur tvö byggja á ákvörðunum stjórnarinnar sem við tók árið eftir. Um það fimmta sáu aðilar vinnumarkaðarins. En öll þessi atriði snerust um meiriháttar kerfisbreytingar í efnahagsmálum og á vinnulagi við gerð kjarasamninga.
Fyrsta og mikilvægasta forsendan var sú grundvallarákvöðrun vinstri stjórnarinnar að festa gengi krónunnar í ákveðinni myntkörfu. Að sönnu voru ekki miklar líkur á að þessi stóra ákvörðun héldi. En hún var forsenda þess að forystumenn launafólks og atvinnufyrirtækja gátu bundist samtökum um ábyrga kjarasamninga. Frumkvæði þeirra og framsýni gerði hana síðan raunhæfa.
Nú er hins vegar allt á huldu um framtíðarstefnuna í peningamálum eftir losun hafta. Ríkisstjórnin veit bara hvað hún vill ekki í þeim efnum. Framtíðarstefnan er sveipuð leyndarhjúp ef hún er til á annað borð. ASÍ og SA kölluðu þó strax eftir nýrri peningastefnu þegar stjórnin var mynduð fyrir tveimur árum. Þögnin er eina svarið.
Önnur nauðsynleg kerfisbreyting fólst í þeirri róttæku ráðstöfun vinstri stjórnarinnar að leyfa frjálst framsal aflaheimilda. Það leiddi til mikillar hagræðingar og framleiðniaukningar sem gerði gengisfestinguna mögulega; ella hefði hún fokið út í veður og vind og þjóðarsáttin með.
Engar efnahagslegar kerfisbreytingar af þessu tagi eru nú á döfinni sem miða að því að auka framleiðni. Hún er þó lykillinn að því að ábyrgir kjarasamningar séu ekki bara fórn launþega heldur skili þeir kjarabótum.
Heildarsýn stjórnvalda og vinnumarkaðar
Þriðja atriðið kom í hlut ríkisstjórnarinnar sem við tók 1991. Það var ábyrg og aðhaldssöm stefna í ríkisfjármálum. Segja má að það sé eina atriðið af þessum fimm sem er fyrir hendi nú þó að leiðréttingarheimsmetið hafi veikt aðhaldsstefnuna talsvert.
Fjórða atriðið var það stóra skref sem þá var stigið til aukinnar alþjóðlegrar efnahagssamvinnu með aðildinni að innri markaði Evrópusambandsins. Hún var aflvaki fyrir aukinn hagvöxt og bætta framleiðni. Núverandi ríkisstjórn hefur hins vegar engin áform um að koma ár okkar betur fyrir borð í þeim efnum.
Fimmta atriðið laut að samstöðu á vinnumarkaðnum. Innan Alþýðusambandsins var þá eining um forystu þess fyrir heildina. Nú gengur hvert samband fram fyrir sig án heildarsýnar. Samstaða um ábyrga framtíðarsýn milli forystu heildarsamtaka launafólks og vinnuveitenda var svo líka fyrir hendi. Hún er útilokuð við aðstæður eins og nú eru þegar hvert samband fer sína leið.
Hluti af þessari samstöðu á vinnumarkaðnum byggðist síðan á því að fá ríkisstjórnina til að ógilda samninga við háskólamenntaða opinbera starfsmenn. Það var þung þraut sem vinstri stjórnin tók samt á sínar herðar. Nú eru samningar við lækna og kennara notaðir sem rökstuðningur fyrir kröfugerð annarra.
Allt þetta sýnir að mikið skortir á að sá jarðvegur hafi verið plægður sem þjóðarsátt getur sprottið upp úr. Mergur málsins er að það vantar allt annars konar frumkvæði af hálfu ríkisstjórnarinnar en flestir eru að kalla eftir. Frumkvæði sem lýtur að kerfisbreytingum og framleiðniaukningu.
