Ríkisstjórnin hefur komið Evrópumálunum á dagskrá aftur. Hún hefur líka komið þeim þáttum stjórnskipunarmála á dagskrá sem lúta að stöðu Alþingis og beinu lýðræði. Allt eins er líklegt að í næstu kosningum geti farið meir fyrir þessum grundvallarspurningum en hefðbundnu dægurþrasi um efnahagsmál.
Í þessu ljósi er áhugavert að skoða ómöguleikakenningu stjórnarflokkanna. Hún snýst beinlínis um þessi tvö lykil mál sem gætu ráðið úrslitum í næstu þingkosningum.
Í byrjun varð ómöguleikahugmyndin til sem fremur kauðskur rökstuðningur fyrir þeirri ákvörðun að svíkja loforð um þjóðaratkvæði um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Nú er hún orðin að fastmótaðri kenningu sem segir að ríkisstjórn sem er á móti aðild sé lífsins ómögulegt að framkvæma þjóðarviljann. Kjósendur hefðu því mátt vita að loforðin voru marklaus.
Það er þekkt hér og annars staðar að þjóðaratkvæði geta leitt til árekstra milli stefnu ríkisstjórnar og vilja þjóðarinnar. Ástæðulaust er að gera lítið úr þeim stjórnskipulega vanda.
Í venjulegum lýðræðisríkjum hefur slíkur ágreiningur verið leystur með tvennu móti. Í sumum tilvikum beygja ríkisstjórnir sig fyrir þjóðarviljanum og framkvæma hann. En hitt er líka til að þær víki fyrir meirihlutaviljanum og afhendi þeim stjórnartaumana sem eru fúsir að fara að ráðum þjóðarinnar.
Ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks hefur hins vegar komist að þeirri einstæðu niðurstöðu að eina leiðin til að leysa vanda af þessu tagi sé að afneita þjóðaratkvæði. Það er sannarlega rétt hjá ríkisstjórninni að þannig er unnt að sneiða hjá árekstrum milli þjóðar og ríkisstjórnar.
Ómöguleikakenningin breytir pólitísku landslagi
En það er önnur hlið á þeim peningi: Með þessu móti útiloka stjórnarflokkarnir þá lýðræðislegu leið að þjóðin sjálf geti í allra stærstu málum tekið ákvörðun í beinni kosningu svo lengi sem þeir hafa meirihluta á Alþingi.
Afleiðingin af ómöguleikakenningu stjórnarflokkanna er því að þjóðaratkvæðagreiðslur fara því aðeins fram að þeir séu í minnihluta.
Ríkisstjórnin hefur því gefið stjórnarandstöðunni og hugsanlega nýjum framboðum einstakt tækifæri til þess að láta næstu kosningar snúast um ómöguleikakenninguna.
Önnur ályktun verður tæpast dregin af umræðum síðustu daga en látið verði reyna á ómöguleikakenninguna við næstu þingkosningar. Á hún að gilda áfram eða verður henni vikið til hliðar? Stjórnarflokkarnir hafa lokað sig af í blindgötu. Aðrir geta því nýtt sér stöðu sem sjaldan kemur upp á taflborði stjórnmálanna.
Ómöguleikakenningin snýst um grundvallaratriði og setur lýðræðislegum stjórnarháttum of þröng takmörk. Þau framboð sem hafna henni munu því standa vel að vígi.
Þá vaknar eðlilega sú spurning hvort kjósendur sætta sig við að þjóðaratkvæði sé bara mögulegt með vinstri stjórn. Svarið er: Hitt er líklegra að ómöguleikakenningin muni breyta pólitíska landslaginu í verulegum atriðum.
Þetta er að gerast. Það sést meðal annars á því að Píratar og Björt framtíð mælast nú eftir bréf utanríkisráðherra með jafn mikið fylgi og stjórnarflokkarnir.
Hitt gæti svo valdið enn meiri hræringum þegar nær dregur kosningum að í vikunni var tilkynnt að Viðreisn myndi bjóða fram. Hún gæti orðið trúverðugt áhrifaafl frjálslyndra kjósenda sem ryddi ómöguleikakenningunni úr vegi.
Þannig blasir við að ómöguleikakenningin kann að hraða gagngerum breytingum á flokkakerfinu.
Efasemdarmenn óttast stöðuna
Heimssýn er harðkjarnahópur sem talar fyrir sameiginlegri utanríkisstefnu ríkisstjórnarflokkanna og lýtur forystu þeirra sem yfirgefið hafa VG vegna daðurs við frjálslynd viðhorf í utanríkismálum. Af skrifum nokkurra talsmanna þessa hóps má ráða að efasemda er farið að gæta um það neikvæða lýðræðislega viðhorf sem ómöguleikakenningin endurspeglar.
Þar hafa heyrst hugmyndir um að í stað tvöfaldrar atkvæðagreiðslu, fyrst hvort halda eigi viðræðum áfram og síðar um endanlegan samning, fái þjóðin að svara seinni spurningunni en þó aðeins um ímyndaðan samning. Ýmsir telja að líklegra sé að þjóðin segi nei ef spurt er um annað en þá ákvörðun sem beinast liggur við að taka fyrst: Hvort halda eigi áfram viðræðum eða ekki.
Allsendis er þó óvíst að kjósendur láti blekkjast af þessháttar refskap. Ætla má að flestir þeirra líti svo á að í raun væri verið að óska eftir áliti á því hvort halda eigi áfram því ljóst er að á endanum þarf alltaf að efna til annarrar atkvæðagreiðslu um raunverulegan samning. Vel gæti verið að jáatkvæðunum myndi beinlínis fjölga með þessu móti því ugglaust mislíkar mörgum klækir af þessu tagi.
En þessar pælingar í innsta kjarna þeirra sem tala fyrir utanríkispólitík ríkisstjórnarflokkanna og þeirra sem gengið hafa vinstra meginn úr VG sýna að menn óttast að ómöguleikakenningin geti breikkað gjánna milli ríkisstjórnarinnar og kjósenda. Efasemdarmennirnir lesa rétt í stöðuna að þessu leyti.
