„Það er ekki nægilega langt um liðið svo hægt sé að segja til um það,“ á kínverski stjórnmálamaðurinn Chou En-lai að hafa svarað Richard Nixon Bandaríkjaforseta árið 1972. Nixon mun hafa spurt hver Chou teldi áhrif frönsku byltingarinnar á vestræna siðmenningu hafa verið. Í seinni tíð hefur verið haldið fram að þótt Nixon hafi átt við byltinguna frönsku á sautjándu öld þá hafi Chou svarað til um stúdentamótmælin í Frakklandi skömmu áður. Svar Chou, hvora hreyfinguna sem átt er við, er áhugavert í ljósi þess hve skamman tíma búsáhaldabyltingin íslenska fékk áður en hafist var handa við að kvitta upp á dauða hennar og þess sem hún stóð fyrir.
Dramatískt ekki bylting
„Nú eru fimm ár síðan þetta gerðist og ekki eru allir sammála hvort eitthvað breyttist eða mjög margir sammála um að minna breyttist en fólk átti von á,“ sagði Gísli Marteinn Baldursson, þáttastjórnandi Sunnudagsmorgna RÚV, á fimm ára afmæli búsáhaldabyltingarinnar. „Nei, auðvitað var þetta ekki byltingin,“ svaraði Egill Helgason, sjónvarpsmaður. „Þetta er náttúrulega mjög dramatískt þegar fólk fer að kveikja í einhverju niður á Austurvelli. […] Við höfum 30. mars 1949 og svo þennan atburð. Þetta eru algjörlega einstæðir atburðir í Íslandssögunni,“ bætti Egill við. „Við erum í miðri ánni. Mér finnst rosalegt að ætla að greina nákvæmlega hvaða afleiðingar þetta hafði núna árið 2014,“ sagði Katrín Oddsdóttir lögfræðingur við sama tækifæri. Katrín vakti athygli fyrir skelegga framkomu á Austurvelli í kjölfar efnahagshrunsins. „Mér finnst það heldur bjartsýnt. Ég held að við séum að upplifa ákveðið bakslag.“
Blóðlaus bylting og andbyltingin þar eftir
Byltingum fylgja andbyltingar. Það er regla fremur en undantekning en dæmir byltinguna ekki úr leik. Franska byltingin á sautjándu öld stóð yfir í um áratug; lengur segja sumir og telja stríðin sem fylgdu í kjölfarið til byltingaráranna. Áratugur frönsku byltingarinnar er ekki talinn uppgangstími né tímabil mannréttinda. Við tók skelfilegur tími ofsókna, hreinsana og umróts. Fáir deila þó um áhrif frönsku byltingarinnar á þátttöku almennings og auknar kröfur fólks til áhrifa. Arabíska vorið er, nú tæpum fjórum árum eftir upphaf mótmælanna, talið svo útjaskað að fæstir vitna til vorsins í sömu andrá. Tíu ár eru frá Óransbyltingunni í Úkraínu, friðsæl mótmæli sem boluðu valdhöfum frá og blésu von í hjarta almennings. Óransbyltingin náði raunar svo mikilli lýðhylli í landinu og varð svo almenn að framlag Úkraínu í söngvakeppni Evrópskra sjónvarpsstöðva árið 2005 var lagið „Razom Nas Bahato, Nas Ne Podolaty“ sem útleggst á okkar ástkæra ylhýra sem „Með fjöldanum erum við mörg og ósigrandi.“ Stöðugleiki hefur ekki fylgt byltingunni eins og nýjustu fréttir sýna.
Rósabylting Georgíu er rétt rúmlega áratugs gömul en Rósabyltingin er talin undanfari Óransbyltingarinnar. Rósabyltingin voru friðsamleg mótmæli sem brutu að baki stjórn Eduard Shevardnadze, forseta Sovíet-Georgíu. Rósabyltingin var að mörgum ekki talin bylting vegna skorts á blóðsúthellingum en hún er raunar í fyrsta sinn sem valdaskipti urðu með friðsamlegum hætti á Kákasus-svæðinu. Raunar má færa rök fyrir að Rósabyltingunni sé ef til vill ólokið enda mótmæli og óstöðugleiki enn hluti af daglegu lífi landsins. Rósabyltingin er mikilvæg fyrir þær sakir að eins og búsáhaldabyltingin var hún friðsamleg, leiddi til stjórnarskipta en leysti ekki allan vanda Georgíu. Mýtan um nauðsyn blóðsúthellinga til að bylting teljist í raun bylting er því ekki ný.
Vorið sem ekki kom
Alþjóðastofnun Háskóla Íslands boðaði til fundar í janúar síðastliðnum sem bar yfirskriftina „Er tími vonar liðinn?“ Magnús Þorkell Bernharðsson, prófessor við Williams háskóla í Bandaríkjunum og sérfræðingur í nútímasögu Mið-Austurlanda, sagði þá: „Eins og staðan er í dag þá verðum við því miður að vera með svartsýnisspár.“ Magnús sagði Arabíska vorið ekki hafa fært fólki þær breytingar sem búist var við. „Í staðinn erum við að sjá svipuð öfl stjórna í krafti alræðis og við höfum ekki séð neina lýðræðisþróun. Þannig að því miður er mjög erfitt að sjá hvort við höfum gengið til góðs.“ Greining Magnúsar er langt frá því að vera á jaðri stjórnmálaskýringa á ástandinu í Mið-Austurlöndum. Sé Egyptaland tekið sem dæmi, en Magnús lagði í fyrirlestri sínum nokkra áherslu á þróunina þar í landi, er ljóst að ástandið er ansi svart. Byltingin hefur ekki skilað tilætluðu frelsi.
Vill almenningur nýtt kerfi?
„Ash-shab yurid isqat an-nizam!“ Takið eftir að hér er upphrópunarmerki,“ sagði Magnús og bætti við; „þetta er á arabísku og var kjörorð Egypta og Túnisbúa í byltingunni.„ Þetta þýðir: „Fólkið vill nýtt kerfi!“ Magnús sagði tímana hafa verið afar spennandi og borið hafi á mikilli bjartsýni. „Þarna var loksins kynslóð að koma fram sem var með nýjar hugmyndir, leiðir og skoðanir. Við vorum rosalega spennt. Eins og þetta hefur hins vegar þróast undanfarin þrjú ár má eiginlega breyta þessu upphrópunarmerki í spurningarmerki. „Vill fólkið nýtt kerfi?“ Hvað er það þá sem fólkið krafðist? Hverjar urðu afleiðingarnar af arabíska vorinu?“ Egyptar hafa farið í gegnum þrjár stjórnarskrár á jafn mörgum árum. „Þeir sem voru fyrst að berjast gegn ríkisvaldinu og Mubarak hafa algjörlega verið settir til hliðar. Núna er komið eitthvað nýtt fyrirbæri. Það er miklu frekar alræði heldur en lýðræði.“ Hann spurði hvernig lýðræðisbylting gat endað eins og raun ber vitni, fyrst með því að strangtrúaður múslimi, Muhammed Morsi, settist á valdastól, sem herinn svo steypti af stóli til að koma á áframhaldandi alræði. „Þetta fólk steypti af stóli einræðisherra og fékk í staðinn einræðisherra.“
Þjóðaríþróttin þjóðaratkvæði
Árið 2010 voru tæp sjötíu ár síðan þjóðaratkvæðagreiðsla um einstaka mál hafði farið fram hér á landi. Síðast höfðu Íslendingar kosið um afnám sambandslaga við Danmörku og setningu nýrrar stjórnarskrár. Kosið var um Icesave árið 2010 að kröfu almennings en síðan þá hafa þrjár þjóðaratkvæðagreiðslur farið fram auk kosninga til stjórnlagaþings. Árið 1949 mótmæltu þúsundir einstaklinga á Austurvelli og kröfðust þjóðaratkvæðis vegna inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið. Slíkt var ekki tekið í mál og svo fór að lögregla og varalið hennar, sem var að mestu skipað ungum Sjálfstæðismönnum, lumbraði á mótmælendum með kylfum og táragasi var beitt á fjöldann. Mótmælin voru afar hörð og andstæðingar aðildar að bandalaginu köstuðu grjóti í rúður Alþingishússins. Meðal hvítliða var Ólafur nokkur Pétursson, „íslenski böðullinn“ eins og hann var kallaður í Noregi vegna þátt hans í stríðsglæpum nasista, sem lumbraði af ákefð á mótmælendum. Það varð til þess að ferill hans í Noregi var rifjaður upp og afskipti stjórnvalda af málinu. Ólafur var af norskum dómstól dæmdur til tuttugu ára fangelsisvistar vegna þáttar hans í stríðsglæpum nasista. Íslensk stjórnvöld lögðu gríðarlegt kapp á að koma honum hjá dæmdri refsingu. Það olli reiði meðal Norðmanna, sem urðu fyrir miklu ofbeldi af hálfu þýskra hernaðaryfirvalda í seinni heimsstyröldinni, en í dómsniðurstöðunni segir að glæpir Ólafs hafi ekki aðeins verið refsiverðir heldur líka óþokkalegir og svívirðilegir. Þremur mánuðum eftir komuna til landsins gekk Ólafur frjáls ferða sinna og nokkrum árum síðar var hann, eins og áður segir, í varaliði lögreglunnar. Þegar þátttaka Ólafs í aðgerðum lögreglu vakti athygli mun Bjarni Benediktsson, þá utanríkisráðherra, hafa látið í ljós þá skoðun að ómannúðlegt væri að rifja fortíð hans upp þar sem það gæti valdið Ólafi sárindum.
Löðrungaði forsætisráðherra
Fræg er sagan af því þegar Margrét Anna Þórðardóttir, aðeins 17 ára gömul, rak Stefáni Jóhanni Stefánssyni, þáverandi forsætisráðherra, vænan kinnhest daginn örlagaríka, 30. mars 1949. „Ég hef aldrei séð eftir því að hafa löðrungað hann. Þetta var maklegt,“ sagði Margrét í samtali við Eyjuna árið 2009 og rifjaði upp málið í tilefni af búsáhaldabyltingunni. Margrét sagði við Eyjuna að lögreglumenn hefðu strax gripið sig. Hún þurfti að dúsa í fangaklefa í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg yfir nóttina en var sleppt daginn eftir. Stefán Jóhann féll frá kæru vegna kinnhestsins en Margrétar biðu blómvendir og gjafir þegar heim kom. Þrátt fyrir hörð mótmæli, táragas og skemmdarverk á þinginu sat ríkisstjórnin sem fastast og samþykkti aðild þvert á ævarandi hlutleysisstefnu Íslands sem Íslendingar höfðu sjálfir lýst yfir árið 1918 er landið lýsti yfir fullveldi frá Dönum. Íslensk yfirvöld höfðu nokkrum árum áður mótmælt hersetu Breta en unnið linnulaust með hersetuliðinu. Það má því færa rök fyrir að hlutleysisstefnan hafi í raun verið afnumin um 1940. Í viðtalinu segir Margrét það algjörlega á hreinu frá hennar sjónarhóli að frumkvæðið að ofbeldinu hafi komið frá lögreglu og að fyrirskipun þingmanna. Sú skoðun er á pari við fundarboð stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar vegna NATO mótmælanna, þar sem talað var um mótmælendur sem skríl og almenningur hvattur til að verja þinghúsið fyrir óþjóðalýðnum.
Aftur á móti eru þeir sem ánægðir eru með störf lögreglu í kringum búsáhaldabyltinguna talsvert háværari nú og sú skoðun virðist almenn að lögregla hafi sýnt mikla þolinmæði.
Kosningin sem ekki varð
Árið 2004 synjaði Ólafur Ragnar Grímsson, fjölmiðlalögum þáverandi ríkisstjórnar. Í stjórnarskrá Íslands segir að synji forseti lögum öðlist þau engu að síður lagagildi, en leggja skuli lögin svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna til samþykktar eða synjunar. Þótt stjórnarskráin sé nokkuð afdráttarlaus um málið ákvað ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar undir forystu Davíðs Oddssonar, núverandi ritstjóra Morgunblaðsins, að leggja málið ekki í dóm þjóðarinnar og draga heldur frumvarpið til baka. Raunar var frumvarpið ekki dregið til baka. Stjórnarmeirihlutinn gerði á því lítillegar breytingar og setti fram önnur lög sem síðar voru staðfest. Sú framkvæmd ríkisstjórnarinnar var gagnrýnd og bent á að ríkisstjórninni hefði borið samkvæmt stjórnarskránni að halda þjóðaratkvæðagreiðsluna. Þrátt fyrir hörð mótmæli og harða baráttu hagsmunafélaga sat ríkisstjórnin óbreytt áfram allt þar til Halldór Ásgrímsson, formaður Framsóknarflokksins, tók við stóli forsætisráðherra. Það var hluti af samkomulagi flokkanna eftir kosningar árið 2003 og kom fjölmiðlalögum ekki við. Óhætt er að fullyrða að núverandi ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks undir forsæti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, væri ómögulegt að neita almenningi um þjóðaratkvæðagreiðslu með jafn auðveldum hætti og ríkisstjórn Davíðs Oddssonar gerði árið 2004. Spyrja má hvort þar hafi búsáhaldabyltingin eitthvað að segja.
Evrópusambandsmótmæli
Á yfirborðinu virðist ekki mikið til í slíkri fullyrðingu. Rúmlega fimmtíu þúsund manns hafa skrifað undir kröfugerð gegn viðræðuslitum við Evrópusambandið. Þúsundir hafa nú vikum saman mótmælt fyrir utan Alþingi og vart líður sá dagur að ekki séu spilaðar gamlar upptökur af orðum stjórnmálamanna sem fyrir kosningar lofuðu að spyrja almenning álits um aðildarumsókn landsins, þrátt fyrir þeirra eigin andstöðu og flokksins. Ekkert bólar á þjóðaratkvæðagreiðslu en vandinn ætlar, ólíkt fjölmiðlamáli Davíðs Oddssonar, ekki að hverfa. Ef til vill má tengja þá hugarfarsbreytingu kjósenda við hrunið, búsáhaldabyltinguna og aukna lýðræðisvitund.
Krónískt vesen
Forsætisráðherra hefur undanfarið komið afar illa út úr samskiptum sínum við fjölmiðla og því er óhjákvæmilegt að spyrja hvort forsætisráðherra sé nú svo rúinn trausti að jafnvel mýkstu miðlar og fjölmiðlafólk treysti sér til að skoða hvert hans orð gagnrýnum augum. Slíkt er að sjálfsögðu hlutverk fjölmiðla en þegar ráðherrar birtast vart á skjánum án verulegs bakslags má með trúverðugum hætti draga þá ályktun að orðum ráðherrans fylgi orðið lítill þungi. Að sjálfsögðu eru ráðherrar færir um að þefa einir og óstuddir upp vandræði og þurfa vart byltingu til. Aftur má þó spyrja hvort aukin þátttaka almennings og harðari kröfur til sannmælis sé, allavega að hluta, afleiðing mótmæla í kjölfar hrunsins.
Búsáhöldin og breytingar
Tvær þeirra allsherjar atkvæðagreiðslna sem farið hafa fram frá árinu 2010 voru í beinni andstöðu við vilja sitjandi ríkisstjórnar. Það voru Icesave kosningarnar fyrri og síðari en í báðum tilvikum töldu stjórnarflokkarnir forseta hafa gert sér mikinn grikk með kosningunum. Þrátt fyrir andstöðu í eigin röðum var það ekki ákvörðun yfirvalda að synja almenningi réttinum til þjóðaratkvæðis með samskonar hætti og forverar þeirra höfðu gert. Þess ber þó að geta að Jóhanna Sigurðardóttir, þá forsætisráðherra, sagðist ætla að sitja heima í fyrri Icesave-kosningunni þar sem lögin væru þegar orðin úrelt en annað samkomulag var þá komið til tals. Þriðja þjóðaratkvæðagreiðslan var samsett af sex spurningum vegna vinnu að nýrri stjórnarskrá.
Kosningin var ekki bindandi og svo virðist sem þingmenn flestra flokka hafi ekki talið það andstætt sannfæringu sinni að ganga gegn niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar; augljóst bakslag fyrir búsáhaldabyltinguna en krafan um nýja stjórnarskrá var afar hávær rétt eftir hrun. Ný stjórnarskrá var árið 2009 skilyrði Framsóknarflokksins fyrir stuðningi við minnihlutastjórn Samfylkingar og VG. Það var helsta kosningaloforð flokksins í kosningunum sem við tóku en fljótlega eftir kosningar hóf flokkurinn að setja sig mjög á móti breytingum.
Mótfallnir aðferðarfræðinni
Sjálfstæðisflokkurinn hafði alla tíð haft efasemdir um boðaða aðferðarfræði við breytingu á stjórnarskránni. Fulltrúar flokksins í allsherjarnefnd Alþingis árið 2010 sögðu til að mynda í umsögn sinni um frumvarp að kosningu til stjórnlagaþings að það teldist grundvallarhlutverk Alþingis að fjalla um stjórnarskránna. Þingið gæti ekki falið öðrum svo mikilvægt hlutverk. Þá sátu þingmenn Sjálfstæðisflokksins hjá við atkvæðagreiðslu laga um stjórnlagaþing sama ár að undanskildum Jóni Gunnarssyni sem var samþykkur stjórnlagaráði og svo Óla Birni Kárasyni sem greiddi atkvæði gegn hugmyndinni.
Á þessum tíma skar Sjálfstæðisflokkurinn sig raunar nokkuð úr í íslenskum stjórnmálum sökum andstöðu sinnar gagnvart stjórnlagaþingi. Samfylkingin, VG, Framsókn og Borgarahreyfingin greiddu lögunum allir atkvæði sitt og höfðu sett endurskoðun stjórnarskrárinnar á oddinn í kosningum 2009. Stjórnlagaþingið átti strax erfitt uppdráttar og var raunar andvana fætt sökum dræmrar kosningaþátttöku og úrskurði Hæstaréttar sem ógilti kosningarnar en þingið varð í kjölfarið þingnefnd á vegum Alþingis, kallað stjórnlagaráð.
Dauði nýja Íslands
Árni Páll Árnason, formaður Samfylkingarinnar, lýsti því yfir í fréttum RÚV í mars árið 2013 að ljóst væri að Alþingi næði ekki að klára stjórnarskrármálið fyrir þinglok. Hann hygðist því ræða við formenn annarra flokka um áframhald málsins á kjörtímabilinu sem nú stendur yfir. Yfirlýsing Árna Páls er í raun formgerð andláts þeirra stjórnarskrárbreytinga sem boðaðar voru í kjölfar búsáhaldabyltingarinnar. Eflaust má finna það formanninum til vorkunnar að raunar hafi hann aðeins sagt það sem aðrir vissu en vildu ekki horfast í augu við. Hjá því verður þó ekki horft að með tilkynningunni var ljóst að Samfylkingin hefði komist að þeirri niðurstöðu að slagurinn fyrir nýrri stjórnarskrá að kröfu búsáhaldabyltingarinnar, væri ekki þess virði að taka fyrir kosningar. Stjórnarskrárnefnd núverandi stjórnar er undir forystu Sigurðar Líndal lagaprófessors. Væntanlega er leitun að varkárari mönnum gagnvart breytingum á stjórnarskrám. Hann hefur margsinnis mælt gegn hugmyndum um að semja nýja stjórnarskrá. Byltingabörnin geta því væntanlega ekki átt von byltingastjórnarskrá.
Hvers vegna?
Velta má fyrir sér hvers vegna yfirvöld gátu neitað almenningi um réttmæta kosningu árið 2004 en ekki árið 2010. Þá er vert að spyrja hvers vegna þingmenn töldu árið 2012 að þeir hefðu pólitískt bolmagn til að ganga gegn niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu um drög að nýrri stjórnarskrá. Ein skýring sem nefnd hefur verið til sögunnar er að þátttaka í kosningum til stjórnlagaráðs var afar dræm. Aðeins um 36 prósent kjósenda tóku þátt. Versta kosningaþátttaka í sögu lýðveldisins. Til samanburðar má benda á að kosningaþátttaka hér á landi hefur sögulega verið í kringum 90 prósent. Í viðtali við Fréttablaðið skömmu eftir kosninguna sagði Gunnar Helgi Kristinsson stjórnmálafræðingur að stjórnlagaráðskosningarnar hafi verið of flóknar sökum fjölda frambjóðenda. Þá sagði hann almenning ef til vill hafa misst áhugann á kosningunni enda hefði hún mætt svo mikilli andstöðu á Alþingi. Það var vart til að auka áhuga almennings á Stjórnlagaþinginu að Hæstiréttur ógilti kosninguna skömmu eftir að úrslit voru kynnt. Komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að ágallar á framkvæmd kosninganna væru svo alvarlegir að ógilda bæri kosninguna.
Bylting vondur herra
Alla jafna er bylting ekki samtök með skýrri stefnumótun eða hefðbundinni valdauppbyggingu. Sé búsáhaldabyltingin tekin sem dæmi sést að þótt einstaka aðilar teljist til stórra leikenda eru engin samtök beinlínis til um búsáhaldabyltinguna. Þannig boðuðu samtökin Raddir fólksins ítrekað til mótmæla en forsvarsmaður þeirra var Hörður Torfason tónlistarmaður. Það er þó harla ósanngjörn fullyrðing að eigna samtökunum mótmælin og kröfugerðina. Strax á upphafsdögum var áberandi hversu fjölbreyttir hópar sameinuðust í mótmælunum. Róttækir aðgerðarsinnar mótmæltu við hlið borgaralegra hreyfinga og jafnvel trúnaðarmanna stjórnarflokkanna. Meðal mótmælenda var til að mynda þáverandi formaður Samfylkingarfélagsins í Reykjavík sem mótmælti ítrekað og krafðist afsagnar ríkisstjórnar sem hún átti beina aðild að í gegnum flokksstarf. Fjöldi einstaklinga kom að skipulagningu borgarafunda sem haldnir voru í húsakynnum Háskólabíós, á Nasa við Austurvöll og í Iðnó. Þá var mótmælt víða um land og í borginni svo sem utan stjórnarráðsins, Þjóðleikhússins og lögreglustöðinni á Hverfisgötu.
FME, Ríkisstjórnin og Davíð
Í byltingu koma fram kröfur - margskonar og oft í andstöðu við hvor aðra. Til greiningar á kröfum búsáhaldabyltingarinnar er vert að horfa á kröfur sem haldið var á lofti til lengri tíma. “Fyrst og síðast vildu allir breytingar, aðgerðir. Fullyrða má að drjúgur stuðningur hafi verið kröfurnar sem voru ítrekaðar voru viku eftir viku á útifundunum á Austurvelli: Burt með ríkisstjórnina, Burt með stjórnir Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins, og kosningar svo fljótt sem unnt er,“ skrifar Guðni Th. sagnfræðingur, árið 2010, og leitast við að svara spurningunni um hvað þeir sem tóku þátt í búsáhaldabyltingunni raunverulega vildu. Hvort árangur sé af segir Guðni: „Í febrúar í fyrra [innsk: árið 2009] hafði öllum þessum markmiðum verið náð. Að því leyti hafði búsáhaldabyltingin heppnast og fjöldinn fagnaði sigri; skoðanakannanir í janúar sýndu að meirihluti landsmanna studdi mótmælin við Alþingi, að vísu ekki það ofbeldi sem tiltölulega fáir mótmælendur stóðu fyrir, drukknir eða allsgáðir.“
Hrunið jók lýðræðisvitund
„Kjósendur eru hugsanlega ekki eins meðvirkir flokksforystunni og áður,“ sagði Grétar Þór Eyþórsson, prófessor í stjórnmálafræði við Háskólann á Akureyri, í samtali við Reykjavík vikublað, síðastliðinn mars. Ummæli Grétars féllu í fréttaskýringu vegna endurtekinna fjöldamótmæla í kjölfar þingsályktunartillögu, utanríkisráðherra Gunnars Braga Sveinssonar, um slit á aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu. Grétar bætir við: „Það er kannski eitthvað sem kom með búsáhaldabyltingunni. Fólk virðist hafa áttað sig á ákveðnum þáttum lýðræðisins. Þetta er til marks um að lýðræðisvitund hafi aukist mjög í samfélaginu með hruninu.“ Reiðin vegna þingsályktunartillögu utanríkisráðherra, um slit á aðildarviðræðum Íslands að Evrópusambandinu er vísbending um að ríkisstjórnin eigi við alvarlegan trúnaðarvanda að etja. „Ég held að formenn stjórnarflokkanna hafi ekki alveg átt von á þessari óánægju. Ég trúi ekki öðru en að reiðin í eigin röðum hafi komið þeim í opna skjöldu.” Viðbrögðin hljóta að hafa komið Evrópusambandssinnum þægilega á óvart í ljósi þess að undirskriftasöfnun til stuðnings áframhaldandi aðildarumsókn sem bar heitið; Klárum dæmið hafði á ári aðeins náð um 16 þúsund undirskriftum. Fátt benti því til að Evrópusambandsumsóknin væri það hitamál sem nú hefur komið í ljós.
Búsáhöld Gunnlaugsson
„Var kannski Sigmundur Davíð svar búsáhaldabyltingarinnar,“ spurði Egill Helgason í Sunnudagsmorgni á RÚV í tilefni af fimm ára afmæli búsáhaldabyltingarinnar. „Hann kemst til valda í Framsóknarflokknum á tíma búsáhaldabyltingarinnar. Eiginlega bara á þeim dögum er hann kominn alveg nýr maður, utan úr bæ. Ólíkt vinstriflokkunum hefur hann þó verið að svara ýmsum kröfum sem voru uppi á þessum tíma. Eins og til dæmis með niðurfellingu skulda og afnám verðtryggingar og svona.“
Tilgáta Egils er athyglisverð enda ekki hægt að horfa fram hjá stórsigri Framsóknarflokks í síðustu kosningum. Flokkurinn bætti við sig tíu þingmönnum og hlaut fjórðung atkvæða. Kosningaloforð Framsóknarflokksins var alls ráðandi í kosningunum og því ljóst að vilji flokkurinn standa undir umboði sínu verður hann að standa við loforð og væntingar. Sé að marka ummæli fulltrúa flokksins eru loforðin þó á reiki. „Það hefur augljóslega orðið einhver misskilningur þarna,“ sagði Jóhannes Þ. Skúlason, aðstoðarmaður forsætisráðherra, nýlega í samtali við DV. Blaðið hafði þá spurt Jóhannes hvers vegna kjósanda flokksins hafi verið lofuð þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið, ef slíkt hefði aldrei staðið til. Jóhannes sagði það mistök. Blaðið spurði út í bréf undirritað af Sigmundi þar sem stuðningi er lýst við Evrópusambandsaðild, að undangengnum ákveðnum skilyrðum. Þar sagði Jóhannes formanninn hafa verið nýjan og óreyndan. Þar er því aftur um að ræða misskilning. Í umræðu um skuldaniðurfellingaloforð hefur mátt greina svipaðar hugmyndir um misskilning.
Gömul loforð og ný
Lykilþáttur röksemdafærslu Framsóknar vegna gagnrýni á skuldaleiðréttingaloforð flokksins og skort á efndum þar á hefur verið sú að raunar hafi aldrei verið lofað tuttugu prósentum, enda séu það gamlar hugmyndir. Nokkuð kann að vera til í þessu. Sigmundur Davíð sagði til að mynda við Viðskiptablaðið í febrúar árið 2013 að ekki væri hægt að tala um ákveðna prósentutölu í sömu andrá og niðurfellingu skulda. „Það er allt annað að takast á við lán einhvers sem tók lán 2006, og lenti síðan í þessu verðbólguskoti, og einhvers sem tók lán í síðasta mánuði.“
Sigmundur talaði líka í andstöðu við þessa yfirlýsingu rétt fyrir kosningar. Sigmundur var þráspurður um 300 milljarða skuldaleiðréttingu í Kastljósinu rétt fyrir kosningar, meðal annars af Heiðari Erni Sigurfinnssyni fréttamanni sem sagði: ,,Getur þú ábyrgst að það fáist einhverjir 300 milljarðar, á næstu fjórum árum, út úr samningaviðræðunum við kröfuhafana?“ Þessu svaraði Sigmundur Davíð: ,,Ástæðan fyrir því að við treystum okkur til þess að tala svona skýrt í þessu máli er það er alveg ljóst að þetta svigrúm verður að myndast. Það er ekki hægt að semja við kröfuhafana, og þeir þrýst á um samninga vel að merkja, það er ekki hægt að semja við þá og aflétt gjaldeyrishöftum nema þetta svigrúm verði til.“ 300 milljarðar er rétt yfir 20 prósentum af fasteignaskuldum íslenskra heimila. Boðuð leiðrétting ríkisstjórnarinnar hljóðar upp á 80 milljarða og þar af eru greiðslur með séreignasparnaði - það er eigið fé almennings.
Flokksstjórn mótar stefnu
Hvort Sigmundur lofaði persónulega tuttugu prósentum eður ei er í raun aukaatriði í umræðunni hvort Framsókn hafi lofað slíku. Í lögum Framsóknar kemur skýrt fram að formaður sækir stefnu og vald til flokksstjórnar Framsóknar. Í samþykktum á flokksþingum Framsóknarflokksins árið 2011 og 2013 segir einfaldlega: „Framsóknarflokkurinn hefur lagt fram ítarlegar tillögur til lausnar á skuldavanda heimilanna.“ Ekki er skýrt nánar til hvaða tillaga er vísað. Tvisvar hefur Framsóknarflokkurinn þó kynnt aðgerðaráætlun flokksins; annars vegar Þjóðarsátt 2010 og hins vegar Plan B. Af hvorugum þessa áætlana er hægt að skilja annað en þar komi fram loforð um tuttugu prósenta niðurfellingu skulda. Í lögum Framsóknarflokksins segir enn fremur að flokksþing skuli ákveða meginstefnu flokksins í landsmálum, setja flokknum lög og hafa æðsta vald í málefnum hans.
Í umfjöllun DV afsakar aðstoðarmaður Sigmundar einmitt undirskrift nýkjörins formanns á þessa leið; „Það er fúndamental í öllum stjórnmálaflokkum að æðsta vald flokksins er flokksþing eða landsfundur. Það sem er samþykkt þar er opinber stefna flokksins,“ sagði Jóhannes og bætti við: „Formaðurinn ákveður ekki stefnuna frekar en aðrir í flokknum. Það getur komið fyrir formann flokks, eins og aðra félaga í 12 þúsund manna fjöldahreyfingu, að vera stundum persónulega ekki alveg sammála öllu sem flokksþingið samþykkir.“ Þótt hér sé rætt um annað loforð er ljóst að meginreglan gildir um öll loforð flokksins enda sömu lög að baki samþykktunum.
Erfitt uppdráttar
Segja má að núverandi ríkisstjórn hafi frá upphafi átt á brattann að sækja. Áður en samstarfssamningur flokkanna var undirritaður höfðu fimmtán þúsund gengið í grænni göngu til varnar umhverfinu. Fylgi ríkisstjórnarinnar féll um þrettán prósent fyrstu hundrað daga valdasetu flokkanna. 35 þúsund manns skrifuðu á undirskriftalista gegn breytingu á veiðigjöldum. Erfitt er að ímynda sér tugi þúsunda Íslendinga mótmæla skattalækkunum fyrir búsáhaldabyltingu. Tæpu ári frá kosningu horfir innanríkisráðherra upp á sakamálarannsókn, Bjarni Benediktsson, fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, tekst á við mikla erfiðleika í eigin flokk, menntamálaráðherra hefur þegar tapað dómsmáli og fengið á sig verkfall kennara. Utanríkisráðherra er í vanda vegna þingsályktunartillögu sinnar í Evrópumálum og umhverfisráðherra nýtur svo lítils trausts að andstæðingar hans telja það málstaði sínum til framdráttar að tala um meintan umhverfisráðherra. Öll verk ráðherra vekja athygli, gagnrýni og umtal.
Var þetta byltingin?
Lýðræðisþátttaka almennings er áþreifanlega meiri nú en áður. Spurningin hvort búsáhaldabyltingin sé raunar bylting er ef til vill ekki réttmæt eða tímabær. Spurningin er; hvernig bylting verður búsáhaldabyltingin?
Endurbirting á umfjöllun Man magasín frá apríl 2014
