Forsætisráðherra boðaði bjartsýni um áramótin. Um leið kvartaði hann yfir neikvæðu hugarfari landsmanna. Hvort tveggja er í hnotskurn hlutverk þeirra sem fara fyrir landsstjórninni á hverjum tíma.
Satt best að segja er ástand landsmála sjaldan svo dökkt að ekki megi sjá birta af nýjum degi. Og víst er að jafnan verður mönnum minna úr verki ef hugurinn er neikvæður. Það er því ekki unnt að draga dár að bjartsýnisboðskap nema hann fari yfir strikið eða feli í sér afneitun.
En hinu mega menn ekki gleyma að neikvæði getur verið afstætt. Hugsun Einars Odds Kristjánssonar var til að mynda neikvæð á árunum fyrir hrun. Hann vissi að þau lífskjör stæðust ekki. Eftir á efast enginn um að það hefði verið jákvætt ef fleiri hefðu þorað að segja upphátt það sem hann lét flakka.
Launastefna forsætisráðherra náði fram að ganga
Ríkisstjórnin bendir réttilega á góðan hagvöxt, verðbólgu innan við Seðlabankamarkmið, hallalaus fjárlög og meiri kaupmáttaraukningu en aðrar þjóðir hafa náð á jafn skömmum tíma. Þetta er ekki lítið. Hver láir þeim forsætisráðherra sem fyllist bjartsýni við slíkar aðstæður?
Kaupmátturinn er helsta mælistika almennings á þjóðarbúskapinn. Ríkisstjórnin fullyrðir nú um áramót að kaupmáttaraukningin sé uppskera góðrar efnahagsstjórnar. Þær raddir innan ríkisstjórnarinnar sem sögðu að launahækkanir hefðu farið fram úr framleiðniaukningu og gætu því ekki staðist virðast vera þagnaðar.
Slík orðræða væri neikvæð. Og hún myndi kalla á einhvers konar aðgerðir til að tryggja jafnvægi ef menn ætluðu að vera samkvæmir sjálfum sér. Vaxtahækkanir Seðlabankans hafa þjónað þeim tilgangi. En þær eru óvinsælar.
Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga að launahækkanir á síðasta ári voru í einu og öllu í samræmi við boðskap forsætisráðherra í áramótaávarpinu fyrir ári. Sú stefnumörkun var síðan staðfest snemma á síðasta ári þegar forsætisráðherra tók undir allar kröfur Verkalýðsfélags Akraness. Sú skýra launahækkunarstefna sem forsætisráðherra boðaði fyrir ári náði einfaldlega fram að ganga.
Eru veikleikar í stöðunni?
Fyrir hrun var viðskiptahallinn augljóst merki um að fyrr eða síðar myndi gengi krónunnar falla og kaupmátturinn hrynja að sama skapi til að ná jafnvægi. Flestir lokuðu þó augunum fyrir þeirri staðreynd sem við blasti.
Nú er enginn viðskiptahalli sem kallar á gengisleiðréttingu. Þvert á móti er líklegt að gengi krónunnar haldi áfram að hækka fyrst um sinn þrátt fyrir miklar launahækkanir.
Að þessu leyti er ríkisstjórnin í góðri stöðu eins og sakir standa. Flest bendir til að veikleikarnir komi jafnvel ekki fram fyrr en eftir kosningar. En hverjir eru veikleikarnir fyrst ekki er viðskiptahalli?
Fyrst er á það að líta að kauphækkanir fóru langt fram úr framleiðniaukningu þjóðarbúsins. Reyndar byggist þessi uppsveifla á minni framleiðniaukningu en dæmi eru um áður. Meiri líkur en minni eru því á að til þess komi að þessi mismunur leiðréttist.
Ef fram heldur sem horfir er líka hætt við að spár um viðskiptahalla verði að veruleika eftir einhver misseri. Þá er bara spurning um tíma hvenær gengi krónunnar fer að lækka.
Loks hefur ríkisstjórnin ekki enn gert grein fyrir því hvernig hún hyggst stjórna peningamálunum eftir afnám hafta. Hún hefur bara lofað að góð hagstjórn muni tryggja að stöðugleiki haldist og þeir sem eru innan krónuhagkerfisins njóti samkeppnishæfra vaxta við þá sem eru utan þess.
Góð hagstjórn og samkeppnishæfir vextir
Nú segir forsætisráðherra að góð hagstjórn hafi skilað fullnaðar árangri. Það ætti því ekkert að standa í vegi fyrir því að sýna hvernig tryggja má allt þetta þrennt í senn: Frjáls gjaldeyrisviðskipti, samkeppnishæfa vexti og stöðugleika.
En hvers vegna var ekkert fjallað um það í áramótaboðskapnum hvenær og hvernig standa á við þetta stóra fyrirheit? Það er ekki unnt að fresta því lengur þegar góð hagstjórn hefur nú þegar skilað fullnaðarárangri að mati ríkisstjórnarinnar sjálfrar.
Aðeins er rúmt ár í kosningar. Það myndi styrkja málefnalegar undirstöður fyrir jákvæðri umræðu ef forsætisráðherra gæti skýrt þetta út. Nú er hálft ár síðan áætlun um afnám hafta var birt og enn veit enginn hvenær það gerist að þau hverfi í samræmi við heiti áætlunarinnar.
Misrétti sem viðheldur neikvæðri umræðu
Misrétti á fjármálamarkaði er óvíða eða jafnvel hvergi meira en hér. Annars vegar eru þeir sem eru lokaðir innan krónuhagkerfisins og hins vegar þeir sem standa utan þess. Ríkisstjórnin vill viðhalda þeirri skipan mála að fjöldinn sé bundinn við krónuhagkerfið en stærstu útflutningsfyrirtækin geti starfað utan þess. Hún hefur hins vegar lofað að eyða misréttinu sem í þessu felst.
Þótt sumir græði á misréttinu veldur það djúpri óánægju hjá miklu meiri fjölda. Þetta misrétti virðist því jafna út þann pólitíska ávinning sem ríkisstjórnin ætti að öllu jöfnu að hafa af uppsveiflunni. Það er einfaldlega ástæða fyrir neikvæði margra gagnvart stjórnarstefnunni.
Neikvæður málflutningur vegna misréttis af því tagi þar sem almenningur og minni fyrirtæki þurfa að greiða tvöfalda vexti á við hina sem standa utan krónuhagkerfisins er þess eðlis að það gæti haft jákvæð áhrif til lengri tíma að leggja við hlustir í alvöru.
Þó að efni hafi ekki staðið til annars en bjartsýni við þessi áramót eins og oftast endranær þarf forsætisráðherra að svara ýmsum lykilspurningum um framtíðina vilji hann með málefnalegum rökum draga úr gagnrýni og neikvæðum málflutningi í þjóðfélagsumræðunni.
Á það skorti. En það breytir ekki hinu að almennt er ástæða til bjartsýni á þessu ári. Til þess að trúin á betri framtíð megi vara þarf þó eitthvað nýtt að koma til.
