Áratugum saman þótti það mikið lán að fá bankalán á Íslandi. Vextir voru yfirleitt langt undir verðbólgu sem át upp lánin sem voru óverðtryggð. Oftast var aðeins hluti af láninu greiddur til baka. Sparifjáreigendur og lífeyrisþegar töpuðu eignum sínum á þessu kerfi.
Þeir högnuðust mest sem höfðu hvað greiðastan aðgang að lánsfé í ríkisreknum bönkum. Biðröð eftir fundi með bankastjóra var birtingarmynd skömmtunarkerfis sem er liðin tíð núna, sem betur fer. Lánsamir menn gátu verið í mikilli þakkarskuld við bankastjórann sinn.
Skuldir sköpuðu hagnað. Því er ef til vill skiljanlegt að íslenskan er eina tungumálið sem notar sama orðið yfir skuldir og hamingju – lán.
En það er stutt öfganna á milli hér á landi. Nú hefur dæmið snúist við. Í dag greiðum við Íslendingar mun hærri vexti en nágrannar okkar í norður Evrópu.
Lánin okkar eru orðin hálfgerð ólán.
Vextir eru ein mikilvægasta hagstærðin og snerta okkur öll. Vaxtastig hefur áhrif á flest okkar útgjöld. Háir vextir hækka leiguverð íbúða og lánskostnað vegna húsakaupa. Flestir þurfa að taka lán vegna húsnæðis, bílakaupa og annarra stærri fjárfestinga. Fjöldi ungs fólks á í miklum vandræðum með vaxtagreiðslur sínar sem gleypa allt of stóran hluta ráðstöfunartekna þeirra. Vaxtabyrði af 25 milljón króna húsnæðisláni er um 100 þúsund krónum á mánuði hærri hjá okkur en nágrönnum okkar. Það þarf að vinna aukalega fyrir um 140 þúsundum króna á mánuði fyrir skatta til að vinna fyrir vaxtamuninum.
Fyrirtæki á Íslandi búa við háan fjármagnskostnað sem kemur fram í hærra verði vöru og þjónustu. Ríkið borgar háa vexti af sínum lánum í samanburði við helstu viðskiptalönd okkar.
Íslenskt efnahagslíf hefur lengi búið við háa vexti. Helstu ástæður hafa verið léleg hagstjórn, ósamkeppnishæfur gjaldmiðill, smæð markaðarins, gjaldeyrishöft, óstöðugleiki og mikil verðbólga sem hefur verið að meðaltali um 16% frá því um 1950.
Á Íslandi er nú hávaxtastefna við lýði. Stýrivextir Seðlabankans eru notaðir til að halda verðbólgunni niðri með misjöfnum árangri. Nýlegar vaxtahækkanir rýra kjör fyrirtækja og heimila svo um munar. Sá vandi á rætur í ósamkeppnishæfri mynt eins og kom fram í nýlegri grein Þorsteins Pálssonar á þessum vefmiðli. “Krónan kostar einfaldlega hærri vexti eins og reynslan sýnir” segir Þorsteinn.
Vextir eru nú orðinn stærsti útgjaldaliður íslenskra heimila sem borga meira í vexti en í matvæli samkvæmt nýlegri neyslukönnun.
Íslensku bankarnir hafa hagrætt á síðustu árum með fækkun útibúa, einföldun vinnuferla og fækkun starfsmanna og eiga þeir hrós skilið fyrir það. Nýlega sameinuðust minnstu bankarnir MP og Straumur og sparisjóðir hafa runnið inn í stóru bankana. Stærð íslenska bankakerfisins er undir meðallagi í Evrópu sé tekið tillit til hlutfalls eigna þess af stærð hagkerfis landanna.
Þessi hagræðing og aðrir þættir hafa leitt til mjög góðrar afkomu bankanna. En betur má ef duga skal. Fjöldi útibúa á Íslandi er um 40 á hverja 100 þúsund íbúa meðan sama hlutfall er um 15 í norður Evrópu. Þjónustutekjur banka og kostnaðarhlutfall þeirra eru mun hærri hér á landi en í nágrannalöndum okkar. Þetta kemur meðal annars fram í nýlegri greiningu Efnahagssviðs Samtaka Atvinnulífsins á íslenska fjármálakerfinu
“Stóru” bankarnir okkar eru þó mjög smáir í alþjóðlegum samanburði. Þó að allir stóru bankarnir á Íslandi myndu sameinast kæmust þeir ekki á lista yfir stærstu banka á Norðurlöndunum. Heildareignir þeirra eru minni en eignir Sydbank í Danmörku.
Stóru viðskiptabankarnir þrír, Arion banki, Íslandsbanki og Landsbankinn högnuðust samtals um 26,7 milljarða króna á fyrstu þremur mánuðum ársins í ár. Það er rúmum tíu milljörðum króna meira en á sama tímabili í fyrra.
Alls hafa bankarnir þrír hagnast um 397,3 milljarða króna frá því að þeir voru búnir til úr innstæðum Íslendinga og eignum föllnu bankanna Kaupþings, Glitnis og Landsbanka Íslands haustið 2008.
Nú eru um 2400 dagar liðnir frá hruninu þannig að daglegur hagnaður bankanna þriggja hefur verið um 166 milljónir króna, alla daga ársins.
Uppistaðan í hagnaði bankanna eru tekjur af öðrum rekstri en grunnrekstri. Þar skiptir virðisbreyting á hlutabréfaeign mestu máli. Það ætti þó ekki að hindra bankana í að minnka vaxtamun (=álagningu) og þjónustugjöld til viðskiptavina.
Stóru bankarnir þrír högnuðust um 30 milljarða á þjónustugjöldum á síðasta ári sem nemur um 82 milljónum á hverjum degi.
Undir þjónustutekjur falla m.a. gjöld vegna greiðslukorta, innheimtu- og greiðsluþjónustu, lána, eignarstýringu, fjárfestingabankastarfsemi.
Arðsemi eigin fjár, eiginfjárstaða og hagnaður íslenskra banka er í hærra lagi í samanburði við svipaða banka í nágrannalöndum okkar. Sem dæmi má nefna að arðsemi Arionbanka í fyrra var 18,6% en meðal arðsemi 100 stærstu fyrirtækja á á Íslandi var um 8% árið 2013.
Að vísu skal þess getið að ríkið heldur uppi vöxtum með hárri eiginfjárkröfu á bankana, háum bankasköttum og ósamkeppnishæfum gjaldmiðli.
Spyrja má af hverju bankarnir láta ekki þessa góðu afkomu koma fram í betri vaxtakjörum og lægri þjónustugjöldum til almennings og fyrirtækja.
Gjaldskrár bankanna eru með allt að 200 mismunandi þjónustugjöld. Sum þeirra beinlínis draga úr samkeppni eins og uppgreiðslugjöld lána sem leiða til þess að það borgar sig varla að skipta um banka sem byði betri kjör eða fara í annað hagkvæmara lánsform.
Vantar meiri samkeppni?
Hvers vegna eru vaxtakjör og þjónstugjöld mjög svipuð hjá öllum íslensku bönkunum? Af hverju tekur einn bankinn ekki af skarið og lækkar vexti og þjónustugjöld til að ná til sín fleiri viðskiptavinum? Af hverju er hluta hins veglega hagnaðar ekki ráðstafað til lækkunar á vöxtum og þjónustugjöldum? Af hverju virka markaðslögmál og samkeppnin ekki betur á þessum mikilvæga markaði?
Ástæður þessa hljóta að liggja í skorti á samkeppni á íslenskum bankamarkaði.
Spyrja má hvers vegna alþjóðlegir bankar starfa ekki á Íslandi, bjóða sömu lágu vextina og þeir bjóða erlendis og láta minni vaxtamun, lægri þjónustugjöld og lægri arðsemi duga eins og þeir gera í sínum heimalöndum ?
Áhættan er líklega of mikil fyrir þá. Bankaskattar eru líklega of háir, sveiflur í gengi krónunnar og sífelldar stefnubreytingar í hagstjórn landsins auk slæmrar verðbólgusögu á Íslandi hindrar þá líklega í að koma til landins. Að minnsta kosti er það ekki hin háa arðsemi sem er að halda þeim burtu frá landinu.
Vonandi skapast aðstæður hér á landi í framtíðinni sem laða stóra erlenda banka eins og Nordea, Danske Bank, Commerzbank eða Banca Santander til landsins sem bjóða kjör sem eru nær því sem þeir bjóða í nágrannalöndum okkar.
Hugsanleg þátttaka Íslands í myntsamstarfi gæti laðað þessa banka til landsins.
Þangað til þurfa íslensku bankarnir að hagræða enn meira og bjóða betri kjör ef þeir vilja lifa áfram
Ódýrari og einfaldari bankaþjónustau.
Í nýlegri skýrslu Alþjóðabankans um lágverðsbanka (“low cost banking”) kemur fram að tvöfalt fleiri Afríkubúar eru með farsíma en bankareikning. Þeir nota símann sem greiðslutæki og inneignarreikning. Símainneign er orðin að bankainneign.
Í Suður Ameríku sjá smásöluverslanir að mestu um bankaþjónustu. Hefðbundnir bankar eru of dýrir fyrir þessi lönd. Bankamillifærslur kosta allt að hundraðfalt meira en snjallsímamillifærslur.
Alþjóðabankinn telur að ný tegund banka fyrir alla íbúa fátækari landa sé að verða til fyrir tilstilli upplýsingatækninnar og nýrra dreifileiða. Þessir nýju lágverðsbankar þurfa minni vaxtamun, lægri þjónustugjöld, færri starfsmenn og fá útibú.
Þessi þróun er þegar hafin í Afríku. Um helmingur íbúa Kenía nota M-PESA símafyrirtækið sem innleggs- og millifærslubanka. Fyrirtækið, sem er stofnað af Vodafone, er nú komið til Austur Evrópu, Indlands og Suður Afríku.
Sama er að gerast í Bandaríkjunum þar sem tugmilljónir símnotenda notar símann í auknum mæli við millifærslur sem kallast “mobile money”.
Venmo, sem er smáforrit frá PayPal sér um að senda peningaskilaboð milli fólks sem eru í raun millifærslur sem kosta ekki neitt. Þegar er byrjað að tala um að “venmoa” peninga. Facebook, með sína 1.400 milljón notendur, er komið með ókeypis “person-to-person” greiðsluþjónustu og bendir á að það kosti ekki meira að senda peninga en að senda skilaboð eða myndir yfir netið.
Um allan heim er verið að þróa einfaldari og hagkvæmari banka. Fjárfestar hafa sett um 12 milljarða USD í frumkvöðlafyrirtæki á sviðið fjármálatækni (“fintech”) á árinu 2014 sögn The Economist.
Allar þessar fjárfestingar miða að því að þróa og stofna fjármálafyrirtæki með einfaldan og ódýran rekstur fjármálaþjónustu og án ríkistryggingar á innlánum.
Nýju bankarnir munu láta tölvuforrit framkvæma lánshæfismöt og eignastýringu (“Automated wealth managers”). Stærstir í dag á þessu sviði eru fyrirtækin Wealthfront og Betterment.
Einnig er svokölluð “peer-to-peer” lánafyrirgreiðsla að aukast. Stærstir á þessu sviði í dag eru Lending Club, Prosper og SoFi. Þetta eru fyrirtækin sem hefðbundnir bankar þurfa að óttast hvað varðar útlánastarfsemi.
Nýsköpunarfyrirtæki sækja í auknum mæli í “crowdfunding” en þar eru Gofundme, Indiegogo og Kickstarter stærstir í dag. Ekkert þessara fyrirtækja eru hefðbundnir bankar.
Íslensku bankarnir munu verða að breytast.
Því fyrr sem íslensku bankarnir taka sig á og lækka rekstrarkostnað sinn, vaxtamun og þjónustugjöld, því sterkari verða þeir í samkeppninni við hina nýju banka framtíðarinnar og komu erlendra banka þegar Ísland hefur tekið upp myntsamstarf eða samkeppishæfan gjaldmiðil.
Millifærslur peninga eru nú að mestu rafrænar og fara um símalínur og yfir netið. Kostnaður við hverja millifærslu er nánast enginn. Millifærslunar munu fara inn í snjallsímana og eru meðal annarra Applepay, SamsungPay og Googlewallet að búa sig undir þá byltingu.
Innan skamms verður það sáraeinfalt að stofna reka banka án stórra aðalstöðva.
Þangað til verða íslenskir bankar að búa sig undir aukna samkeppni frá einfaldari bönkum, alþjóðlegum bönkum og símafyrirtækjum.
Þeir geta byrjað á því að lækka rekstrarkostnað sinn, vaxtamuninn og þjónustugjöldin.
