Árið 1947 var Ísland eitt þeirra landa sem ljáðu skiptingu bresku Palestínu stuðning sinn. Svæðinu yrði skipt í ríki gyðinga annars vegar og ríki araba hins vegar. Tillagan var borin upp og samþykkt 29. október 1947. Ísland og Ísrael áttu náin og vinsamleg samskipti næstu árin og lengi vel voru Íslendingar meðal helstu stuðningsmanna Ísraelsríkis. Í sáttanefnd um Palestínu var Thor Thors, sendiherra og fastafulltrúi Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum, en hann var framsögumaður niðurstöðu nefndarinnar.
Af fréttaflutningi íslenskra fjölmiðla á fimmta áratug síðustu aldar má greina að Íslendingar hafi verið nokkuð stoltir af þætti sínum, og Thor Thors, í stofnun Ísraelsríkis. „Enginn vafi er á því, að nefnd sú, sem sendiherrann hefur nú verið kosinn í, er hin mikilvægasta,“ segir Morgunblaðið um málið. Óvíst er hvort sú túlkun blaðsins eigi sérstaklega við rök að styðjast enda var fjöldinn allur af nefndum stofnaðar um skiptingu bresku Palestínu milli gyðinga og araba. Íslendingar tóku veru sína í Sameinuðu þjóðunum afar alvarlega á fimmta áratugnum enda þátttaka okkar í ráðinu talin hluti af viðurkenningu annara þjóða á Íslandi sem sjálfstæðu ríki. Ísland varð aðili að Sameinuðu þjóðunum þann 19. nóvember árið 1946. Áður hafði Ísland gerst aðili að fimm alþjóðastofnunum sem síðar urðu sérstofnanir samtakanna. Þær stofnanir eru Matvæla- og landbúnaðarstofnunin, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, Alþjóðabankinn, Alþjóðaflugmálastofnun og Alþjóðavinnumálastofnunin. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti aðildarumsókn landsins 9. október árið 1946 en samningurinn var undirritaður tíu dögum síðar af Thor Thors.
Palestínunefndin
Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna ákvað á fundi sínum í september árið 1947 að setja saman tímabundna nefnd sem fjalla skyldi um framtíð Palestínu og friðsæla lausn á svæðinu. Formaður nefndarinnar var Doktor Herbert Vere Evatt, lögmaður og fulltrúi Austurríkis. Svascivat prins frá Síam fór með sæti varaformanns nefndarinnar en Thor Thors var framsögumaður nefndarinnar. Líklega átti nefndin frá upphafi við ofurefli að etja enda lítill sáttahugur milli fylkinga. Í framsögu sinni kom Thor Thors inn á vinnu nefndarinnar og skort á samstarfsvilja. „Um leið og jeg legg fram þessa skýrslu, vil jeg vekja athygli á þeirri alvarlegu staðreynd, […] að sjerhver tilraun til sátta á milli aðilanna í þessu máli hefur reynst árangurslaus. Hinni sjerstöku sáttanefnd, sem Palestínunefndin kaus, var það ljóst að báðir aðilar treystu því, að þeirra málstaður mundi sigra við atkvæða greiðsluna á allsherjaþinginu, og þessvegna hefur fram til þessara stundar ekki verið unt að ná neinum sáttum eða samkomulagi milli aðila.“ Thor Thors sagðist óska þess að friður yrði fundinn með tíð og tíma. „Hver sem verður ákvörðun þessa þings í dag, þá skulum við vona það, að Sameinuðu þjóðunum megi takast að finna viðunandi, varanlega og heppilega lausn þessa mikla vandamáls, sem nú í dag er eitt af þeim allra erfiðustu sem hinar Sameinuðu þjóðir eiga við að stríða.“
Stofnun Ísrael
Þjóðráð gyðinga lýsti yfir stofnun Gyðingaríkisins Ísrael þann 14. maí 1948. Yfirlýsing um nýstofnað ríki var samin í skugga borgarastríðs sem geisað hafði í um sex mánuði milli araba og gyðinga. Morgunblaðið fjallaði um stofnun ríkisins á forsíðu sinni þann 15. maí 1948. Morgunblaðið vitnar í tilkynningu þjóðráðsins þar sem heitið er almennum kosningum um stjórn landsins en að þar til verði því stýrt af Þjóðráði gyðinga. „Í hinu nýju Gyðingaríki segir, ennfremur í yfirlýsingu þjóðráðsins, verður algjert stjórnmála, skoðana og trúfrelsi. Ríkið á að grundvallast á frelsi, rjettlæti og friði. Algert jafnrjetti skal vera með öllum mönnum en ríkið stuður stofnskrá Sameinuðu þjóðanna í öllum aðalatriðum.“ Morgunblaðið fjallaði einnig um innrás Egyptalands inn í Palestínu. Byggt er á tilkynningu Mahmoud Fahmi an Nukrashi Pasha, forsætisráðherra Egyptalands í fréttaflutningi blaðsins en þar segir að innrásin sé til að koma „á reglu og öryggi í Palestínu og stöðva hópmorð á aröbum.“ Þá segir Morgunblaðið ljóst að leiðtogar Araba hafi rækilega undirbúið innrásina. „Í Egyptalandi hefur þannig verið komið fyrir loftvarnaflautum í Alexandríu og Cairo og í dag streymdu menn umvörpum til bænahúsa Araba í Egyptalandi til þess að biðja fyrir sigri.“
Þáttur Thors í stofnun Ísraels
Upphaf náinna tengsla Íslands og Ísrael má rekja til þáttar Thor Thors í samþykkt Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna á tilskipun um að Palestínu skyldi skipt milli gyðinga og araba. Seinni ár hefur því verið haldið fram á opinberum vettvangi, þar á meðal Alþingi, að Thor hafi lagt fram tillögu sem kvað á skiptinguna. Stundum er því haldið fram að hann hafi verið formaður Palestínunefndarinnar. „Við skulum ekki gleyma því, þó að mjög margir hafi gleymt því í dag, að það var Íslendingur, íslenskur sendiherra, Thor Thors, annálaður fyrir vandvirkni í störfum, sem bæði flutti tillöguna á allsherjarþinginu 1947 og ruddi málinu braut í gegnum þingið eftir að það hafði verið unnið af sérstökum hópi og þeir sem voru valdir í forustu þess hóps höfðu stokkið frá borði,“ sagði Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra á Alþingi í október 2011. Til umræðu var viðurkenning, af Íslands hálfu, á sjálfstæði og fullveldi Palestínu sem samþykkt var með atkvæðum þingmanna allra flokka ef frá eru taldir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem sátu hjá. Framsetningin er ekki alveg réttmæt en Sameinuðu þjóðirnar skipuðu árið 1947 sérstaka nefnd sem koma átti með lausn á „Palestínumálinu.“ Thor sagði á þinginu að nefndin yrði að vinna að lausn með mannúð, sættir og réttlæti að leiðarljósi. Í því ljósi greiddi hann atkvæði gegn öllum tillögum um að stofna ríki sem næði yfir alla Palestínu. Thor átti hins vegar ekki sæti í UNISPAL-nefndinni ( United Nations Information System on the Question of Palestine ), sem mótaði tillögur um skiptingu Palestínu milli gyðinga og araba, heldur í sáttanefnd sem stofnuð var á seinni stigum málsins.
Veik utanríkisþjónusta
Ljóst er að Thor var mikilvægur stuðningsmaður fyrir Þjóðráð gyðinga á þingi Sameinuðu þjóðanna þótt ef til vill sé þáttur hans í stofnun Ísrael ofmetinn af hálfu Íslendinga. Þá má allt eins gera ráð fyrir að Þjóðráð gyðinga hafi verið búið að átta sig á hve mikið vald lægi raunar hjá Thor Thors sjálfum. Íslensk utanríkisþjónusta var tiltölulega veik á þessum tíma. Hún var þjökuð af fámenni og svo virðist sem sendinefnd Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum hafi aðeins innihaldið fjóra einstaklinga. Árið 2013 ritaði Jakob Snævar Ólafsson lokaritgerð til BA-gráðu um samskipti Íslands og Ísrael frá stofnun landsins. Í ritgerðinni vitnar Jóhann meðal annars í bréfaskriftir Thors Thors og Bjarna Benediktssonar, þáverandi utanríkisráðherra. Í bréfinu segir Thor að afstaða Íslands muni taka mið af tilmælum UNISPAL-nefndarinnar. Í ritgerðinni, sem heiti Hægfara vinslit. Samskipti Íslands og Ísraels 1948-2013, leiðir Jakob að því líkur að í raun hafi Thor tekið ákvörðun um hvernig atkvæði Íslands skyldi falla í málinu en ekki utanríkisráðherra. „Ekki er hægt að slá þessu föstu en hafa ber í huga að Thor naut mikils trausts í hinni fáliðuðu og vanbúnu utanríkisþjónustu Íslands á þessum tíma og vitað er að hann hafði oft mikil áhrif á hvaða stefnu Ísland tók á vettvangi Sþ.“
Á spjöldum sögunar
Nafn Thor Thors er ekki stór hluti af söguvitund Ísraelsmanna. Það er þó þannig að einstaka aðilar í Ísrael þekkja til hans og gera nokkuð úr mikilvægi hans stuðnings fyrir stofnun hins nýja ríkis gyðinga árið 1948. Abba Eban tengiliður Þjóðráðs gyðinga við Sameinuðu þjóðirnar á árunum í kringum stofnun Ísrael segir í ævisögu sinni að örlög Ísraels hafi ráðist af afstöðu Thor Thors, á þingi Sameinuðu þjóðanna. Hann segir í ævisögu sinni að „... ef allsherjarþingið fengi ekki jákvæð skilaboð gagnvart skiptingu frá íslenska fulltrúanum, þá yrði atkvæðagreiðslu um tillöguna frestað og menn færu enn að leita að ímyndaðri samkomulagsleið. Þá mundi Thor Thors verða fyrsti ræðumaðurinn þennan sögulega dag, og það virtist mikilvægt að hann setti jákvæða umræðu af stað.“ Eban segir frá því að hann hafi af þessu sökum byrjað dagin á að heimsækja Thor Thors á Barcley-hótelið, þar sem sá síðarnefndi gisti. „Mér fannst staða mín vera dálítið sérkennileg, og mér þótti við hæfi að segja honum það hreint út. Gyðingaþjóðin stóð nú á tímamótum. Ef við næðum árangri, þá mundi þúsund ára draumur rætast. Ef okkur mistækist, þá gæti sá draumur slokknað í margar kynslóðir. Lykillinn að þessum vendipunkti, á fyrsta hluta fundarsins hjá Sameinuðu þjóðunum, yrði í höndum lítils eyríkis í miðju Atlantshafi með íbúafjölda innan við 175.000 manns.“
Skilyrðislaus vinátta
Það kann að koma spánskt fyrir sjónir í dag en sú var tíðin að vinsemd Íslands og Ísrael var slík að tekið var eftir. Íslensk stjórnvöld sýndu Ísrael strax mestu vinsemd og raunar mun meiri vinsemd en stjórnvöld annara Norðurlanda. Árið 1949 greiddu Íslendingar atkvæði með aðild Ísrael að Sameinuðu þjóðunum en Danir og Svíar sátu hjá. Þá höfðu sendiherrar þjóðanna tveggja skipst á trúnaðarbréfum þegar árið 1951. Vakin er athygli á samstarfi Íslands og Ísrael í ritgerð Jakobs en þar segir að Guðmundur Í. Guðmundsson utanríkisráðherra hafi eftir heimsókn sína til Ísraels árið 1960 vakið athygli Norðurlandaþjóða á hugmyndum Ísrael um að norðurlönd myndu beita sér í auknu mæli í Afríku til að vega upp á móti áhrifum stórveldanna. Hugmyndin hlaut ekki hljómgrunn.
Landhelgisdeilur
Ísraelar ljáðu Íslandi stuðning sinni í Landhelgismálinu, það er að segja, þegar Íslendingar vildu færa eigin landhelgi í 12 mílur. Árið 1958 blésu Sameinuðu þjóðirnar til hafréttarráðstefnu í Genf, Sviss. Engar stórvægilega breytingar voru samþykktar á ráðstefnunni en Ísland ákvað í kjölfarið að færa eigin landhelgi út í 12 mílur. Viðbrögð Breta létu ekki á sér standa. Þeir mótmæltu ákaft og sendu herskip til þess að verja togara sína gegn íslensku varðskipunum. Hófst nú þorskastríð milli Íslands og Bretlands. Ísrael greiddi atkvæði með málstað Íslendinga á hafréttarráðstefnu nokkru síðar. Deila Íslendinga og Breta stóð til ársins 1961. Ísrael var heilt á litið mótfallið öllu takmörkuðu aðgengi að fiskimiðum. Þau töldu hins vegar að gera yrði undantekningu fyrir þjóðir sem lifðu nánast eingöngu á fiskveiðum.
Aðdáun á báða bóga
Ásgeir Ásgeirsson, forseti Íslands, ávarpaði árið 1966 ísraelska þingið, Knesset. Ásgeir var þá fyrsti erlendi þjóðhöfðinginn til að hlotnast sá heiður. Heimsókn Ásgeirs stóð yfir í níu daga og var öll hin vinalegust. Ásgeir fór einnig fyrir vígsluathöfn nýrrar götu í Jerúsalem að viðstöddu fjölmenni. Ferðalag Ásgeirs var ekki fyrsta heimsókn Íslenskra ráðamanna til Ísrael en áður hafði Gísli Þ. Gíslason menntamálaráðherra heimsótt Ísrael í opinberum erindagjörðum árið 1965. Ráðherrarnir Bjarni Benediktsson og Guðmundur Í Guðmundsson höfðu sömuleiðis farið í heimsókn til landsins. Birgir Finnsson, þá forseti sameinaðs Alþingis, ávarpaði ísraelska þingið árið 1966, líkt og Ásgeir hafði gert. Samskipti ríkjanna voru ekki aðeins góð heldur ríkti gagnkvæm virðing og áhugi ríkjanna á milli. Íslendingar voru stoltir af þætti sínum í stofnun Ísrael og dáðust af elju Ísraela við uppbyggingu hins nýja ríkis. Þá virðast íslenskir ráðamenn almennt hafa verið stuðningsmenn zionisma og gerðu ekki athugasemdir við hugmyndafræðina. Ásgeir heiðraði á sínum tíma Theodor Herzl, upphafsmann stefnunnar, þegar hann lagði blóm að leiði hans. Bjarni Benediktsson gerði hið sama árið 1964.
Skilyrtur vinskapur
Almennt naut Ísraelsríki velvildar vesturríkjanna en eftir sex daga stríðið, árið 1967, fjölgaði ályktunum þar sem gjörðir Ísrael voru fordæmdar. Í áðurnefndri ritgerð Jakobs Snævar Ólafssonar segir að það hafi ekki verið fyrr en árið 1973 sem Ísland greiddi atkvæði með ályktun gagnrýnni á aðgerðir Ísrael. Íslendingar áttu það til að sitja hjá við kosningar vegna ályktana sem vörðuðu stöðu Jerúsalem eða ályktanir þar sem því var haldið fram að Ísrael bryti mannréttindi Palestínumanna. Í ályktunum þar sem ýtt var á Ísrael að draga til baka af herteknu svæðunum var sama uppi á teningnum; Ísland hélt sig til hlés.
Gegn Ísrael
Árið 1971 greiddu íslensk stjórnvöld atkvæði með ályktun þar sem aðgerðir Ísrael gagnvart Palestínumönnum voru gagnrýndar. Ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar stefndi að sjálfstæðari utanríkisstefnu frá stórveldunum en þar til hafði verið raunin. Ætlunin var meðal annars að styðja betur við bakið á þjóðum þriðja heimsins. Undir lok ársins kom upp ágreiningur innan fastanefndar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum. Innan hópsins þótti nokkrum Hannes Kjartansson, fastafulltrúi Íslands ganga gegn stefnu ríkisstjórnarinnar með stuðningi sínum við Ísrael. Hann mun hafa mótmælt því og sagt að alltaf hefði ríkt samhugur um að styðja við bakið á Ísrael. Hagsmunir Íslands á alþjóðavettvangi blönduðust svo inn í málin. Árið 1973 greiddu íslensk yfirvöld atkvæði með ályktun sem gagnrýndi notkun Ísraela á náttúruauðlindum svæða sem þeir höfðu hertekið í sex daga stríðinu árið 1967. Stríðið var á milli Ísraels annars vegar og Egyptalands, Jórdaníu og Sýrlands hins vegar. Stríðið var háð milli 5.–10. júní. Írak, Sádi-Arabía, Súdan, Túnis, Marokkó og Alsír lögðu einnig til hersveitir til stuðnings aröbum. Atkvæði Íslands með ályktuninni var afar óvenjulegt. Það var þó ekki svo að virðing við mannréttindi Palestínubúa ræki Íslendinga áfram í málinu. Sjálfir stóðu Íslendingar í baráttu yfir eigin náttúruauðlindum og höfðu af þeim sökum áður fengið samþykkta ályktun um yfirráð þróunarríkja á eigin náttúruauðlindum. Sú ályktun var í meginatriðum sú sama og ályktun um auðlindir hertekinna svæða. Fulltrúar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum töldu sig þar af leiðandi ekki geta annað en samþykkt ályktunina. Hætt er við að hefðu Íslendingar ekki stutt ályktunina um auðlindir herteknu svæðanna að erfiðlega hefði gengið fyrir stjórnvöld að treysta á stuðning þróunarríkja í landhelgisdeilu Íslendinga. Áður höfðu Ísraelsmenn stutt Ísland í landhelgisdeilu landsins en nú var svo komið að Ísrael sat hjá í málinu. Stuðningur Ísrael við landhelgiskröfur Íslands var því liðin tíð. Árið 1974 sat Íslands aftur á móti hjá þegar samskonar ályktun um auðlindir herteknu svæðanna var afgreidd á þingi Sameinuðu þjóðanna. Ný ríkisstjórn hafði í millitíðinni tekið við en sú stjórn hafði minni áhyggjur af sjálfstæði utanríkisþjónustu gagnvart Bandaríkjunum.
Gegn frelsissamtökunum
Árið 1974 greiddu Íslendingar svo einnig atkvæði gegn því að Palestínumenn hefðu rétt til sjálfstæðis og gegn því að Frelsissamtök Palestínu PLO, fengju áheyrnarfulltrúa á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Á þessum tíma voru Norðurlöndin almennt meiri stuðningsaðilar Ísrael en í dag. Það var því aðeins Finnland sem greiddi atkvæði með tillöguninni. Með aukinni tíðni ályktana um deilur Ísrael og Palestínumanna á þingum Sameinuðu þjóðanna fóru Íslendingar að reiða sig enn frekar á kosningar Norðurlandanna en áður. Það birtist meðal annars í atkvæði Íslendinga með ályktun sem lýsti landnámi Ísraels á herteknu svæðin ólöglegar.
Innrás Ísrael inn í Líbanon
Innrásin inn í Líbanon átti eftir að breyta mjög almannaáliti gagnvart Ísrael í heiminum. Innrásin átti sér stað í júní 1982 og var svar Ísraela við tilraun palestínsks hóps til að myrða sendiherra Ísrael gagnvart Bretlandi. Þúsundir almennra borgara létu lífið í átökunum. Ríkisstjórn Íslands harmaði átökin, lýsti yfir að þau hefðu kostað þúsundir óbreyttra borgara lífið og tryggðu ekki rétt Ísrael til friðar. Sama ár flutti Ólafur Jóhannesson utanríkisráðherra skýrslu um utanríkismál þar sem hann segir að tryggja verði sjálfsákvörðunarrétt Palestínumanna og tilveru og öryggi Ísrael. Ólafur sagði þá að Ísrael nyti ekki sömu samúðar og áður sökum afstöðu þeirra til málefna hernumdu svæðanna og til Palestínubúa.
Ísrael mótmælt
Gagnrýni á hendur Ísrael var fyrst um sinn mun meira áberandi í vinstrisinnuðum fjölmiðlum en þeim hægri. Þannig sýndi Morgunblaðið Ísrael alla jafna töluvert meiri stuðning en til að mynda Alþýðublaðið. Dagblaðið sýndi málstað Ísrael töluverðan stuðning við stofnun blaðsins árið 1975. Í blaðinu birtust þó greinar þar sem Ísrael var gagnrýnt. Það var um svipað leyti sem Palestínumenn fóru að koma hingað til lands og kynna stöðu sína. Líklegt er að fyrstu mótmælin gegn Ísrael á Íslandi hafi farið fram árið 1977. Tilefni mótmælanna var sýning Háskólabíós á myndinni Árásin á Entebbe. Myndin fjallar um aðgerðir ísraelska hersins í kjölfar gíslatöku á Entebbe flugvellinum í Úganda. Í umfjöllun Þjóðviljans af málinu segir: „Þessi mynd er gerð í fullu samráði við Ísraelsmenn og nýtur meðal annars fjárstuðnings ísraelsku leyniþjónustunnar. Enda þykir málstaður þeirra koma mjög vel fram í myndinni - sömu sögu sé hins vegar ekki að segja af málstað Uganda eða palestínuaraba sem rændu gíslunum.“ Í yfirlýsingu mótmælenda segir meðal annars að myndinni sé ætla að réttlæta innrás Ísraelhers inn í Úganda sem breiða út málstað heimsvaldasinna.
Vinsæll og veit af því
Erfitt getur verið að ímynda sér stuðning við Palestínu og óhug vegna aðgerða Ísrael sem jaðarskoðun. Almennt eru Íslendingar í dag stuðningsmenn Palestínu enda höfum við gengið lengra en önnur vestræn ríki í að viðurkenna stöðu Palestínu sem sjálfstætt og fullvalda ríki. Sú var þó staðan á Íslandi framan að. Stuðningur og raunar samúð við Palestínu var jaðarskoðun langt til vinstri á meðan Ísrael vakti áhuga og aðdáun Íslendinga. Gríðarleg uppbygging var í Ísrael á áratugunum eftir stofnun. Þeir sem hölluðu til hægri litu gjarnan svo á að Ísrael væri ríki vestrænnar menningar í heimi araba og mikilvægt sem slíkt. Vinstrimenn voru gjarnan hrifnir af sósíalískum áherslum Ísraela. Vinstrimiðlar hér á landi voru afar hrifnir af áherslu Ísrael á samvinnufélög og samyrkjubúskap. Íslendingar tengdu sömuleiðis baráttu ísraelskra gyðinga fyrir eigin ríki við sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Árið 2012 sögðust 60 prósent svarenda Þjóðarpúls Gallups hafa meiri samúð með málstað Palestínumanna en aðeins um 4 prósent sögðust hafa meiri samúð með Ísrael í langvarandi deilu þeirra á milli. Vert er að taka fram að um þriðjungur vildi ekki taka afstöðu með öðrum aðila fram yfir aðra. Niðurstaða Þjóðarpúlsins sýnir glöggt þá breytingu sem orðið hefur á viðhorfum Íslendinga gagnvart Ísrael frá því sem áður var. Þá er við hæfi að benda á að stuðningur við Palestínu hefur oft mælst nokkuð meiri. Þótt breytingin hafi orðið á löngum tíma og sé afleiðing margra þátta er vert að nefna sérstaklega þátt Steingríms Hermannssonar forsætisráðherra og formann Framsóknarflokksins en sem ráðherra var hann afar gagnrýninn á Ísrael í samanburði við forvera sína og tók gjarnan undir málstað Palestínumanna. Leiða má að því líkur að vilji æðsta embættismanns Íslands til að taka upp hanskann fyrir málstað Palestínumenn eigi talsverðan þátt í að færa þá umræðu frá jaðri rökræðunnar út til miðju umræðunnar. Sömuleiðis tók Steingrímur ítrekað upp hanskann fyrir Palestínumenn á meðan hann var utanríkisráðherra og það þrátt fyrir að samstarfsflokkurinn væri oft afar ósáttur við afstöðu Steingríms. Að auki var Steingrímur fremur óvenjulegur stjórnmálamaður, þótti alþýðlegri og einlægari en almenningur átti að venjast. Umfram marga forvera hans naut Steingrímur lýðhylli og virðingar. Mörgum þótti Steingrímur einfaldlega skondinn einstaklingur og Steingrímur virðist hafa verið auðfús til að spila inn á þá tilfinningu fólks.
Uppreisn Palestínumanna
Í ævisögu Steingríms segir að viðbrögð Ísraela við uppreisn Palestínumanna á herteknu svæðunum sem braust út árið 1987 hafi orðið til þess að hann ákvað að gagnrýna Ísrael með jafn afgerandi hætti og raun varð. Steingrímur hafði fram að því ekki sýnt stöðu Palestínumanna sérstakan áhuga og hafði raunar sagt að hann skyldi sjónarmið Ísrael. Eftir að Ísraelar brutu að baki uppreisnina af mikill hörku breyttist tónninn. „Mér sýnist ekki unnt að líkja því við neitt annað en hin verstu hryðjuverk,“ sagði Steingrímur, þá utanríkisráðherra, um aðgerðir Ísraelshers í umræðum um málið á þingi. Þá sagði hann að enginn gæti stutt morð á ófrískum konum og gamalmennum. Skömmu síðar lýsti hann því yfir að Frelsissamtök Palestínumanna PLO væru raunar lögmæt fulltrúasamtök Palestínumanna. Steingrímur steig þannig nauðsynlegt skref í átt að því að færa samskipti Íslands og fulltrúa Palestínu á jafnréttisgrundvöll sem sjálfstæð og fullvalda ríki. PLO voru, á þessum tíma, að mati Ísraela hryðjuverkasamtök og því er ljóst að ummæli hans og afstaða til PLO settu samskipti ríkjanna í viðkvæma stöðu. Þorsteinn Pálsson sem þá var forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins tók ekki í mál að hitta eða ræða við PLO. Í ævisögu sinni segir Steingrímur að honum hafi þótt þetta barnaleg afstaða en að hann hafi tímabundið hætt við að hitta Yasser Arafat, formann frelsissamtaka Palestínu, sökum harkalegra viðbragða Sjálfstæðismanna.
Gerir perlu úr Arafat
Árið 1990 átti Steingrímur svo fund með Yasser Arafat í Túnisborg. Umfjöllun Morgunblaðsins af málinu gefur nokkuð skýra mynd af mikilvægi fundarins en um leið af vinsældum Steingríms hér á landi og hvernig fjölmiðlar nálguðust stjórnmálamanninn. Steingrímur þótti eins og áður segir einlægari en aðrir stjórnmálamenn. Steingrímur var því ekki landsfaðir í sama skilningi og forverar hans heldur þótti skemmtilega skrýtinn og alþýðlegur. Umfjöllun blaðanna tók því stundum á sig mynd slúður- eða innblaðsfrétta þar sem greint var frá því hversu almennilegur Arafat var og mikil áhersla lögð á vinskap Steingríms og Arafat. Morgunblaðið lýsir sömuleiðis matnum við hátíðarkvöldverð af tilefni fundarins, þar sem boðið var upp á lambaheila. Sömuleiðis vakti athygli að Arafat bar skammbyssu á fundinum en það hefur alla jafna ekki tíðkast meðal íslenskra stjórnmálaforingja. Stundum fór meiri tími í að lýsa atriðum sem þessum en hinum pólitísku úrlausnarefnum sem óhjákvæmilega fylgdu samskiptum Íslands og Palestínu.
Ísland viðurkennir Palestínu
Diplómatísk samskipti Íslands og Ísrael eru í dag fremur köld. Árið 2012 tók Shimon Peres, þá forseti Ísrael, það sérstaklega fram að samskipti Íslands og Ísrael væru í kaldara lagi er hann tók við trúnaðarbréfi sendiherra Íslands gagnvart Ísrael. Hann bætti við að færi væri til að bæta úr því. Viðurkenning Alþingis á sjálfstæði Palestínu ári áður hafði ekki orðið til þess að sætta Ísraelsmenn sérstaklega. Þá virðist Össuri Skarphéðinssyni, fyrrverandi forsætisráðherra, hafa verið einstaklega lítið í mun að ganga í augun á Ísrael. Árið 2011 fór Össur í heimsókn til Miðausturlanda en forðaðist samskipti við Ísrael í þeirri ferð. Það vakti viðbrögð í Ísrael en Manfred Gerstenfeld formaður Miðstöðvar um almannatengsl í Jerúsalem skrifaði afar harðorða grein um hroka Össurar gagnvart Ísraelsmönnum. Össur gaf lítið fyrir þá gagnrýni. Frægust er þó ræða Össurar á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, frá september árið 2012, þar sem utanríkisráðherra fór hörðum orðum um Ísrael. Í ræðunni ávarpaði hann Netanyahu og kallaði eftir því að hann rífi niður aðskilnaðarvegg Ísraela á Vesturbakkanum.
Þess má geta að meðal þeirra sem greiddu tillögu Alþingis, um viðurkenningu sjálfstæðis Palestínu, atkvæði sitt var Amal Tamimi, varaþingkona Samfylkingarinnar. Amal er fædd og uppalin í Jerúsalem. Í ævisögu sinni segir Amal frá því að þegar hún þrettán ára var handtekin og ákærð fyrir að kasta steinum í ísraelska hermenn. Að eigin sögn sat Amal í fangelsi í tvær vikur á meðan hún beið réttarhalda og hlaut sex mánaða dóm.
Ísrael í vanda um allan heim
Breytt viðhorf íslensks almennings gagnvart Ísrael er í samhengi við breytt viðhorf um allan heim. Þótt breytingin sé töluvert meiri hér á landi og stuðningur við Palestínu afgerandi er ljóst að sú jákvæðni sem Ísrael gat gengið að sem vísri í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum er ekki jafn almenn og áður. Sömuleiðis má segja að gagnrýni á zionisma sé jafnvel farin að heyrast heima fyrir í Ísrael. Dæmi um þá breytingu er Miko Peled höfundur bókarinnar Sonur hershöfðingjans; ferðalag Ísraela um Palestínu. Bókin fjallar um hvernig Miko, sonur Matti Peled, hershöfðinga og herstjóra yfir Gaza, í sex mánuði eftir hernám Ísraela á svæðinu árið 1956, hóf að horfast í augu við ofbeldið sem Palestínumenn lifa við af hálfu, og vegna Ísrael, byggt á hugmyndum zionisma. Peled eldri naut og nýtur gríðarlegrar virðingar í Ísrael fyrir herkænsku sína og þátt í stofnun Ísrael. Hann gerðist hávær stuðningsmaður friðar eftir veru sína í hernum og lagði áherslu á að Ísrael nálgaðist Frelssisamtökin sem réttmæta fulltrúa Palestínumanna. Matti lést árið 1995. Í bók sinni segir Miko frá því er hann hóf að átta sig á hræðilegri stöðu Palestínumanna og afleiðingum hernaðarhyggju Ísraelsmanna. „Auðvitað var ekki auðvelt að alast upp í þessu umhverfi og með mína fjölskyldusögu en átta sig svo á þjáningum og niðurlægingu Palestínumanna af hálfu Ísrael,“ segir Miko í samtali við MAN. „Ég elst upp trúandi því að við séum góða fólkið. Við erum þjóð guðs og zionismi er jákvæð stefna. Hún er ekki bara jákvæð heldur eitthvað sem bjargaði gyðingunum. Umræðan er á þá leið að, jú ef til vill höfum við gert sitthvað vont. Við erum kannski ekki alveg sanngjörn við Palestínumenn öllum stundum en almennt erum við það og yfirleitt. Svo er auðvitað rétt að við höfum hernumið Palestínu en kannski er þetta ekki svo vont hernám. Okkar hernám er mannúðlegra en hernám gæti verið,“ segir Miko til að útskýra hugsunarháttinn sem hann ólst upp, ekki af hálfu fjölskyldu sinnar heldur samfélagsins í Ísrael. Hann segir svona hugsun fremur almenna í Ísrael. „Hafandi þetta í huga þá auðvitað var það erfitt að átta sig svo á að allt sem hefur gerst undanfarna áratugi leiðir einfaldlega til þess að maður verður að horfast í augu við að zionisminn er einfaldlega nýlendustefna og sem slík rasísk stefna. Vegna þess að zionismi er nýlendustefna og Ísrael byggir á þeirri hugmynd þá er óhjákvæmilegt að Ísrael er apartheid-ríki (kynþáttaaðskilnaðarstefna). Við erum að búa til ríki þar sem gyðingar hafa réttindi og búa við forréttindi umfram Palestínumenn. Eina leiðin til að gera það er að hafa sérstök lög fyrir gyðinga og önnur lög fyrir araba. Það er kynþáttahyggja. Bókin mín heitir Sonur hershöfðingjans og fjallar um mína upplifun af því að læra þetta og átta mig á. Það var auðvitað ótrúlega erfitt og sársaukafullt,“ segir Miko. „Sem barn lék ég mér af medalíum föður míns. Ég var ótrúlega stoltur af þessari fortíð minni og fjölskyldu minnar.“ Saga Mikos er vissulega óvenjuleg. Hann er hluti af forréttindastétt gyðinga í landinu með sterk tengsl í gegnum föður sinn til ísraelska hersins og sterk tengsl inn í hreyfingu zionista frá móður sinni sem er fædd og uppalin í Ísrael. Hann er þó ekki einn og raunar eru fjöldi dæma um börn áhrifamanna og ísraelskrar yfirstéttar sem hafa snúist gegn hugmyndafræði foreldra sinna. Miko er afar gagnrýninn á tveggja ríkja lausnina en hún gengur út á viðurkenningu bæði Palestínu og Ísrael sem sjálfstæðra ríkja. Hann segir eðlilegast að lært verði af Suður-Afríku og stofnað eitt ríki þar sem allir borgarar njóti jafnréttis. Þá segist hann ekki telja að raunar sé til Palestína lengur. Ísraelar hafi nýtt hervald sitt til að skera út land og þrengja að Palestínumönnum á slíkum skala að raunar sé Ísrael og Palestína eitt ríki þar sem hluti íbúanna býr undir hernaðarlegu oki annara. Aðeins sé hægt að ná friði með því að skapa samfélag jafnréttis og ríki sem bæði gyðingar og arabar búi í og stýri. Það gangi hins vegar gegn hugmyndum zionista enda sé markmið þeirra að viðhalda ríki gyðinga. „Ég er reyndar ekki þeirrar skoðunar að Ísrael sé gyðingaríki, eða stjórnist af gyðingdóm, en ef við segjum að ætlunin sé að stofna og viðhalda ríki gyðinga á svæði þar sem arabar eru í meirihluta þá segir sig sjálft að þú verður að búa til kerfi aðskilnaðar. Lög eru sett með ívilnun fyrir ákveðinn hóp, í þessu tilfelli sama hóp og ég tilheyri, leiðir einfaldlega af sér að mismunun er lögfest og að þú hefur skapað samfélag mismununar.“
Endurbirt umfjöllun Man magasín um samskipti Íslands og Ísrael frá sjálfstæði ríkjanna tveggja frá september 2014. Umfjöllunin er rituð áður en Reykjavíkurborg samþykkur tillögu Bjarkar Vilhelmsdóttur, fyrrverandi borgarfulltrúa Samfylkingarinnar, um sniðgöngu á vorum frá Ísreal.
