Ríkið er nú að eignast stærri hlut í fjármálakerfinu en almennt þekkist í vestrænum lýðræðisríkjum. Er það heppilegt? Bankastofnanir kalla á mikla og nokkuð áhættusama fjárbindingu. Spurningin er: Eiga skattborgararnir að leggja það fé til eða kapitalistarnir?
Athyglisvert er að talsmenn allra flokka hafa svarað áleitnum spurningum af þessu tagi á einn veg: Það er rétt að flýta sér hægt. Þetta er í sjálfu sér skynsamleg afstaða eins og sakir standa. Og kannski lýsir þessi samhljómur þroskaðri stjórnmálamönnum en þjóðin heldur að hún eigi. Það fer þó nokkuð eftir því hvað hugsun býr að baki.
En þessi skynsamlega afstaða leysir menn ekki undan hinu að hafa skoðun á því hvort hér á að vera ríkisvætt eða markaðsvætt fjármálakerfi til frambúðar. Það er því réttmætt að kalla eftir skýrri framtíðarstefnu einstakra flokka í þessum efnum.
TVÖ GRUNDVALLARSJÓNARMIÐ
Eðli máls samkvæmt er viðbúið að skoðanir verði þá skiptari. Í flestum vestrænum lýðræðislöndum ríkir þó breið samstaða um að nota peninga skattborgaranna fremur í velferð og menntun en til þess að niðurgreiða vexti eða leysa kapitalista undan því að binda fjármuni sína í bönkum.
Í raun er tekist á um tvö grundvallarsjónarmið: Annars vegar hvernig skynsamlegast er að forgangsraða nýtingu á takmörkuðum fjármunum ríkissjóðs. Hins vegar hvort menn trúa að aflvaki peninganna sé meiri eða minni undir miðstýrðu valdi ríkisins eða dreifðu valdi markaðarins.
Það er tiltölulega auðvelt að gera upp hug sinn um hvernig skynsamlegast er að forgangsraða skattpeningum. Við ríkjandi aðstæður er snúnara að svara spurningunni um dreift vald markaðarins. Dreifður fjármálamarkaður blasir einfaldlega ekki við eins og málum er komið. Þess vegna er ekki út í bláinn að flýta sér hægt.
En rökin fyrir því að flýta sér hægt eru ekki þau að best sé að sitja með hendur í skauti. Einu gildu rökin eru að nota þurfi tímann til að gera nauðsynlegar ráðstafanir svo að hér geti þrifist opnari og dreifðari fjármálamarkaður í alþjóðlegum tengslum.
Það gerist aftur á móti ekki af sjálfu sér. Til þess þarf meðal annars kerfisbreytingu með samkeppnishæfum gjaldmiðli.
Þótt allra ítrustu gagnsæisreglna verði gætt við sölu á bönkunum nú eru að öllu óbreyttu ekki aðrir kaupendur í þessu litla lokaða peningakerfi en lífeyrissjóðirnir og þröngur hópur fjárfesta.
Það versta í stöðunni er þó að hagsmunum lífeyrisþega er stefnt í ört vaxandi tvísýnu ef áhætta þeirra safnast að mestum hluta upp í bönkunum og hjá stærstu viðskiptavinum bankanna auk ríkissjóðs.
Í raun þyrftu lífeyrissjóðirnir að fjárfesta að tveimur þriðju hlutum erlendis til þess að dreifa áhættu sjóðfélaganna eðlilega. Sú áhættudreifing þolir ekki mikla bið.
STÆRSTI VANDINN OG MESTA HÆTTAN
Best væri að fá erlenda eigendur að einum eða tveimur bönkum. Þá fyrst væri von á raunverulegri samkeppni. Meðan við höfum ekki samkeppnishæfan gjaldmiðil eru minni líkur á en ella að það gerist. Þessa hugsun má líka orða svo að krónan sé besti vinur þeirra sem vilja koma í veg fyrir alvöru samkeppni í bankakerfinu.
Settar hafa verið fram hugmyndir um að skipta ríkisbönkunum upp eftir mismunandi eðli starfseminnar áður en þeir verða seldir. Ekki er úr vegi að skoða þær.
Tillögur ungra sjálfstæðismanna á landsfundi á dögunum um nýja mynt eru forsenda fyrir því að hér geti þrifist heilbrigt markaðsbankakerfi í raunverulegu samkeppnisumhverfi. Stærsti vandinn í pólitíkinni í dag er sá að það vantar forystu á Alþingi fyrir slíkum kerfisbreytingum.
Mesta hættan í íslenskum stjórnmálum stafar hinsvegar af hugmyndum Framsóknar um að breyta eigendastefnu ríkisbankanna í þeim tilgangi að nota peninga skattborgaranna til þess að niðurgreiða vexti af ósamkeppnishæfum gjaldmiðli. Það mun veikja velferðarkerfið og leiða til óhagkvæmni og spillingar í fjármálakerfinu.
