Fyrr í þessum mánuði tilkynnti raforkudreifingarfyrirtækið Landsnet að það hefði ákveðið að yfirgefa krónuhagkerfið og gera reikninga sína framvegis upp í dollurum. Þetta er svo eðlileg ákvörðun að hún er varla í frásögu færandi.
En fréttin gefur tilefni til hugleiðinga fyrir þá sök að fyrirtækið er alfarið í opinberri eigu. Landsvirkjun er langsamlega stærsti eigandinn. Hún yfirgaf reyndar krónuhagkerfið löngu fyrir hrun. Ríkisstjórnin má ekki heyra annað nefnt en launafólk verði fjötrað í krónuhagkerfinu um alla framtíð. Hún telur hins vegar heillaráð að fyrirtæki skattborgaranna komi sér út úr því.
Það gera líka flest einkafyrirtæki sem það geta. Og ríkisstjórninni finnst það þjóðráð.
Veruleikinn er sá að mest öll útflutningsverðmæti þjóðarinnar verða til í fyrirtækjum sem ekki treysta sér til að starfa í krónuhagkerfinu. Þau gera reikninga sína upp í erlendri mynt og taka lán í erlendri mynt til að bæta samkeppnishæfnina. Þannig blása þau í verki á kenninguna um að gengislækkanir séu allsherjar hjálpræði fyrir útflutningsgreinarnar.
Þessi tvöfalda gjaldeyrishagfræði veldur meiri mismunun en þekkist almennt í lýðræðisríkjum. Upplausnin í íslenskum stjórnmálum á vafalaust að hluta rætur í því óréttlæti sem af þessari skipan mála leiðir. Engin pólitísk samstaða er þó um neina þá kerfisbreytingu sem líkleg er til að uppræta þetta óréttlæti.
Aðilar vinnumarkaðarins gerðu á dögunum með sér samkomulag um breytt vinnulag við gerð kjarasamninga sem sniðið er að norrænni fyrirmynd. Verði það að veruleika gæti það orðið mikilvæg kerfisbreyting. En meðan gjáin, sem stendur á milli þeirra sem starfa í krónuhagkerfinu og hinna, er ekki brúuð getur orðið erfiðara en ella að ná því marki í verki.
Sum þeirra fyrirtækja og jafnvel heilu atvinnugreinarnar sem hagnýta sér þá aðstöðu að starfa utan krónuhagkerfisins eru alfarið á móti því að aðrir njóti þess sama. Ekki verður séð að efnahagsleg rök standi til þess. Önnur sjónarmið hljóta því að búa þar að baki. Þau geta auðvitað verið af ýmsum toga.
Myntkerfisbreyting er að sjálfsöguðu ekki einföld aðgerð og vitaskuld ekki án áhættu. Að því leyti er skiljanlegt að stjórnmálaflokkar og einstök hagsmunasamtök reyni að drepa umræðunni á dreif.
En það væri hægt að stíga skref í átt til aðlögunar. Þannig má ákveða með lögum að starfsmenn þeirra fyrirtækja sem ákveðið hafa að yfirgefa krónuhagkerfið eigi rétt á að fá greidd laun í þeirri mynt sem vinnuveitandinn notar í eigin bókhaldi. Með öðrum orðum: Að launþegar geti fengið laun sín borguð í sömu mynt og fyrirtækin nota.
Litla fréttin um að Landsnet hafi yfirgefið krónuhagkerfið sýnir glöggt hvert straumfallið stefnir. Það má tefja framrásina en vandséð er að fyrir hana megi stemma.
