Aukin höft – leiðin til frelsis
Þann 6. mars sl. kynnti Seðlabankinn breytingu á reglum um gjaldeyrismál með þeim venjubundna hætti að breytingin væri skref í átt að losun fjármagnshafta. Í breytingunni felst að fjárfestingarmöguleikum erlendra aðila sem eiga krónur hér á landi fækkar frá því sem verið hefur. Þannig eru lögð á frekari höft til að varða leiðina til frelsis.
Verkefninu, sem felst í að losa fjármagnshöft, er mjög vel lýst þegar vísað er til snjóhengju eins og iðulega hefur verið gert. Allar líkur eru á að snjóhengja/snjóflóð muni fyrr eða síðar falla og verkefnið felst í því að reyna allt til að takmarka tjónið sem flóðið veldur. Verkefnið snýst líka að ákveðnu leyti um að stýra því hverjir verða fyrir tjóni og hverjir ekki. Töluverður þrýstingur er nú á yfirvöld að setja háan útgönguskatt á erlendu aðilana til að verja íslenskt efnahagslíf tjóni á kostnað erlendu krónueigendanna.
Fjármagnshöftin voru sett á með breytingu á lögum um gjaldeyrismál stuttu eftir efnahagsáfallið haustið 2008. Með lagabreytingunni lauk tiltölulega stuttu skeiði óheftra fjármagnsflutninga til og frá landinu en allt til ársins 1995 voru höft á viðskiptum með gjaldeyri í gildi hér á landi.
Ríkjum er almennt heimilt að setja lög sem takmarka gjaldeyrisviðskipti og flutning fjármagns en þó að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga sem viðkomandi ríki hefur gengist undir. Mikilvægasti samningurinn í þessu tilliti að því er Ísland varðar er EES samningurinn. Ljóst er að fjármagnshöftin eru ekki í samræmi við meginreglur EES samningsins enda eitt meginatriði hans frjáls flutningur fjármagns milli aðildarlandanna. Af þeim sökum vísuðu íslensk yfirvöld til heimildar í EES samningnum til að grípa til ráðstafana vegna sérstakra tilvika. Ísland vildi sem sagt vera áfram í EES samstarfinu en setja engu að síður á fjármagnshöft í andstöðu við grundvallarreglur EES samningsins. EFTA dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu á árinu 2011 að Íslandi hafi verið rétt að setja tímabundið á fjármagnshöft vegna þeirra aðstæðna sem uppi voru í íslensku efnahagslífi í kjölfar efnahagshrunsins árið 2008.
Grundvöllur haftanna var útlistaður skilmerkilega í tilkynningu til sameiginlegrar nefndar um EES samstarfið þann 28. nóvember 2008 sama dag og lög um breytingu á lögum um gjaldeyrismál voru samþykkt á Alþingi. Lögin kváðu á um að Seðlabankinn hefði allt til 30. nóvember 2010 heimild til að setja takmarkanir á frjálsa fjármagnsflutninga og fram kom í frumvarpi með lögunum að mikilvægt væri að höftin stæðu eins skamman tíma og mögulegt væri. Á árinu 2010 var heimild Seðlabankans til að takmarka fjármagnsflutninga framlengd til 31. ágúst 2011 en var þá aftur framlengd til 31. desember 2013. Á árinu 2013 gafst Alþingi upp á því að setja tímatakmörk við heimild Seðlabankans til að setja á fjármagnshöft og er hún nú ótímabundin.
Með lögunum frá 2008 setti löggjafinn skýrt fram hvaða fjármagnshreyfingar Seðlabankinn gæti takmarkað. Var það gert með því að telja upp í sex liðum þá flokka
fjármagnshreyfinga sem heimilt væri að takmarka. Þar sem ákvæðið fól sér íþyngjandi undanþágu frá meginreglunni um frjálsa fjármagnsflutninga bar að skýra það þröngt. Segja má til einföldunar að meginreglan sé að í vafatilviki eigi reglur Seðlabankans að byggja á því að frelsið njóti vafans.
Á árinu 2011 var lögum um gjaldeyrismál breytt töluvert með því að þær reglur sem Seðlabankinn hafði sett voru tekin upp í lögin. Þegar farið er yfir frumvarp til laganna þá verður að telja ljóst að löggjafinn taldi að ekki væri verið að herða fjármagnshöftin með lagabreytingunni heldur væri verið að skerpa á refsiákvæðum o.fl. Tilkynning Íslands til sameiginlegu EES nefndarinnar um lagabreytinguna er jafnframt á sömu lund. Telja verður að ef herða hefði átt fjármagnshöftin og fella fleiri flokka fjármagnshreyfinga undir takmarkanir þá hefði átt að taka það skýrt fram í lögunum og frumvarpi með þeim og í tilkynningu til sameiginlegu EES nefndarinnar. Í þessu ljósi er það sérstakt að sjá á heimasíðu Seðlabankans að bankinn telur fjármagnshöftin í raun víðtækari. Bankinn miðar ekki við þessa upphaflegu flokka fjármagnshreyfinga heldur álítur að allar hreyfingar sem geti fallið undir viðskiptajöfnuð (kaup á vöru og þjónustu) séu heimilar nema þær séu sérstaklega bannaðar en allar aðrar fjármagnshreyfingar bannaðar nema þær séu sérstaklega heimilar. Telja verður að þessi túlkun bankans sé umdeilanleg svo ekki sé meira sagt.
Undanfarið hefur töluverð gagnrýni komið fram (VERIÐ GERÐ) á stjórnsýslu Seðlabankans varðandi meðferð undanþágubeiðna frá fjármagnshöftum. Meðal annars hefur verið gagnrýnt að ekki sé upplýst um veittar undanþágur og meðferð undanþágubeiðna, alltof langan tíma taki að fá undanþágur o.fl. Í þessu sambandi er að minnsta kosti ljóst að mjög bagalegt er að það taki jafnvel þrjá til fjóra mánuði að afgreiða tiltölulega einfaldar undanþágubeiðnir og dæmin sanna að viðskiptalífið getur oft á tíðum ekki beðið eftir svo hægri stjórnsýslu.
Hvað sem öðru líður þá liggur fyrir að það er mjög erfitt og viðamikið verkefni að stýra gjaldeyrismálum við þær aðstæður sem uppi eru á Íslandi í dag. Vega og meta þarf efnahagslega hagsmuni þjóðarinnar en um leið að taka tillit til hagsmuna og eignaréttar einstakra hagsmunaðila. Eitt mikilvægasta verkefnið er ennfremur að tryggja einfalda og skýra málsmeðferð í þeim málum sem upp koma og gæta að því grundvallaratriði að ekki er nóg að fara að lögum og reglum heldur þarf að sjást að farið sé að lögum og reglum. Gera verður sérstaklega ríkar kröfur til Seðlabankans að þessu leyti meðal annars vegna þess að ákvarðanir bankans eru ekki kæranlegar til æðra stjórnvalds eins og almennt gildir um stjórnvaldsákvarðanir.
26. mars 2015
Bernhard Bogason Lögmaður á Nordik Lögfræðþjónustu
