Ég hef velt því fyrir mér hvort þjónusta við sjúklinga sé misjöfn eftir því hvaða sjúkdóma þeir greinast með. Allir geta sammælst um að mikilvægt sé að draga úr fylgikvillum sjúkdóma með öflugri meðferð og reglulegu eftirliti. Meðferðarúrræði þurfa að vera fyrir hendi og aðgengileg þeim sem á þurfa að halda. En er það svo í raun og veru?
Sumar heilsugæslustöðvar hafa tekið upp skipulagða þjónustu við þá sem greinast með sykursýki, svokallaða sykursýkismóttöku, þar sem markmiðið er að taka fljótt og vel á vandanum. Væri hægt að heimfæra það fyrirkomulag yfir á aðra sjúkdóma og þjónusta betur þá sem leita til læknis? Samkvæmt könnunum eru allt upp í einn af hverjum þremur sem koma á heilsugæsluna með erindi sem tengist depurð eða tilfinningavanda. Hvernig stendur heilbrigðiskerfið sig í því að þjónusta fólk sem glímir við þunglyndi eða kvíða?
Hvernig virkar sykursýkismóttaka í heilsugæslu?
Sjúklingur sem greinist með sykursýki kemst fljótlega í reglubundið eftirlit í sykursýkismóttöku. Á sérstöku skráningarblaði er spurt út í ýmsa þætti og skimað er fyrir fylgikvillum sjúkdómsins. Hjúkrunarfræðingur heldur utan um móttökuna og sér um að bóka sjúklinginn í eftirlit. Áhersla er lögð á reglubundið eftirlit og séð til þess að sjúklingur fari í skoðun hjá augnlækni, komi með þvagprufu, fari í viðeigandi blóðprufur og skrái blóðsykursmælingar í dagbók. Veitt er ráðgjöf um mataræði og fræðslubæklingum úthlutað. Á sumum stöðum er boðið upp á námskeið eða lífsstílsráðgjöf. Heimilislæknir og hjúkrunarfræðingur vinna saman í teymi og reynt er að ná ákveðnum markmiðum í blóðsykursstjórn, blóðþrýstingsgildum, þyngdarmælingum og ýmsum öðrum mælingum sem meðferðaraðilar geta fylgst með. Heimilislæknir hittir sjúklinginn árlega eða oftar ef þörf er á og fer yfir stöðuna. Alltaf er hægt að grípa inn í meðferðina ef erfiðlega gengur að ná markmiðunum og auka eftirlitið tímabundið ef hentar. Sjúklingar með flóknari vandamál eru yfirleitt í eftirliti á göngudeild sykursjúkra á Landspítalanum.
Gæti svipuð móttaka virkað fyrir aðra sjúkdóma?
Í Danmörku eru margar heilsugæslustöðvar með skipulagða móttöku fyrir sjúklinga með sykursýki, hjarta - og lungnasjúkdóma. Sjúklingur kemur á um það bil þriggja mánaða fresti í eftirlit til hjúkrunarfræðings og fer í viðeigandi rannsóknir. Árlegt eftirlit er síðan hjá lækni og oftar ef þörf krefur.
Áhugavert væri að sjá svipaða móttöku í heilsugæslu fyrir sjúklinga með vægt þunglyndi og kvíða. Hugræn atferlismeðferð (HAM) er fyrsta meðferð við kvíða og vægu til miðlungs þunglyndi samkvæmt klínískum leiðbeiningum Landlæknis. Boðið er upp á meðferðina á geðdeild Landspítalans, Reykjalundi og hjá sálfræðingum sem dæmi. Um tíma var boðið upp á 6 vikna hópmeðferð í HAM á sumum heilsugæslustöðvum, en því var hætt vegna fjárskorts.
Hvernig myndi móttaka nýtast einstaklingi með þunglyndi eða kvíða?
Skipulögð móttaka á heilsugæslu fyrir fólk sem á við þunglyndi, kvíða eða streitu að glíma gæti aukið lífsgæði þess. Hún myndi auka aðgengi sjúklinga að meðferðarúrræðum og koma að gagni í eftirfylgni. Til dæmis væri hægt að bóka sjúkling í móttökuna eftir útskrift af Reykjalundi eða geðdeild. Einnig væri meiri möguleiki á þéttara eftirliti í upphafi greiningar. Mikilvægi móttökunnar væri ekki síðra til að vísa sjúklingi áfram í kerfinu þegar þörf er á. Hún gæti nýst vel sem fyrsta stig meðferðar og tryggt aðgengi sjúklinga að úrræðum þegar sjúkdómseinkenni versna. Hægt væri að spyrja reglulega um hreyfingu, mataræði, svefnvenjur, áfengisneyslu og vísa í viðeigandi meðferðarúrræði ef þörf væri á. Með skipulagðri móttöku væri hægt að meta þörf fyrir sálfræði- og/eða geðlæknaþjónustu, bjóða upp á námskeið í hugrænni atferlismeðferð eða núvitund svo dæmi séu tekin. Með því að nota skimunarlista gæti heilbrigðisstarfsfólk fylgst betur með breytingum á kvíða- og þunglyndiseinkennum hjá sjúklingum. Mögulega gæti fyrirkomulagið orðið til þess að endurmeta lyfjagjafir ef við á, en notkun geðlyfja á Íslandi er mjög mikil miðað við samanburðarlönd. Sjúklingur gæti haldið dagbók og skráð sína líðan líkt og einstaklingur með sykursýki skráir sveiflur í blóðsykri og hvað hann gerði til að lækka blóðsykurinn.
Helstu kostir við skipulagða móttöku
Aukið eftirlit og aðgengi að úrræðum fyrir sjúkling sem og teymisvinna lækna og hjúkrunarfræðinga getur tryggt betri meðferð og vonandi dregið úr lyfjanotkun. Sálfræðiþjónusta, sem er oftast fyrsta val við þunglyndi og kvíða, þarf að vera aðgengileg og niðurgreidd. Það er mikill kostur að hafa upplýsingar um sjúkling á einum stað og geta með reglubundnum hætti farið yfir hvort meðferðarmarkmiðum sé náð. Við vitum að lífsstílsbreytingar geta verið erfiðar og það tekur tíma að virkja áhugahvöt sjúklings. Skipulögð móttaka, þar sem sjúklingurinn fær lengri tíma í hverju viðtali, gæti verið leið að bata. Bara það eitt að vita af úrræðinu gæti mögulega komið í veg fyrir frekari sjúkdómseinkenni.
Þunglyndi, depurð, streita eða kvíði hrjáir fjölda manns og því fyrr sem brugðist er við er meiri von um bata. Heilsugæslan gæti lagt sitt lóð á vogarskálarnar með því að skipuleggja móttöku og meðferð fyrir þá sem leita aðstoðar læknis vegna þessara algengu kvilla. Með því bætum við þjónustu við sjúklinga og veitum rétta meðhöndlun - rétt eins og við öðrum sjúkdómum.
