Lærðu ekkert af fyrra slysi — og svo varð sprenging

Stefán Einarsson, áhættufræðingur og efnaverkfræðingur, segir hvorki Vinnueftirlit né verksmiðjustjórn hafa lært af alvarlegu slysi sem varð í Áburðarverskmiðjunni í Gufunesi árið 1990 en árið 2001 varð stórhættuleg sprenging.

Stefán minnist tveggja alvarlegara atvika sem áttu sér stað í verksmiðjunin árin 1990 og 2001 í grein í Morgunblaðinu í dag.

Í fyrra skiptið varð stóhættulegur bruni og voru íkveikjuvaldar að mati Stefáns tveir rafknúnir mótorlokar á toppi ammoníaksgeymiskúlu. Þýski efnaiðnaðarris­inn BASF, ráðgjaf­ar­fyr­ir­tækið Technica, Danska vinnu­eft­ir­litið og Land­es­amt für Imm­issi­onschutz Nor­dr­hein-West­fa­len studdu mat Stefáns.

Í seinna skiptið varð það sprenging í ammoníakshúsinu sem varð til þess að verksmiðjan lagði niður starfsemi sína. „Þar með lauk merki­legri sögu í iðnaðarfram­leiðslu okk­ar Íslend­inga, en bygg­ing verk­smiðjunn­ar var fjár­mögnuð með Mars­hall-aðstoð Banda­ríkja­manna árið 1954.“

Stefán segir þetta hafa gerst vegna mistaka verksmiðjustjórnar sem settu plaströr á útöndunarloka á toppi kúlunnar sem braut í bága við öryggisreglur.

„Þekk­ing sem varð til við rann­sókn fyrra slyss­ins (óhapps­ins) var ekki nýtt í þágu slysa­varna! Hvorki Vinnu­eft­ir­lit né verk­smiðju­stjórn Áburðar­verk­smiðju vildu læra af at­b­urðinum eða taka ábyrgð á hon­um.“

Þegar sprengingin varð í áburðarverskmiðjunni árið 2001.

Stefán lýsir ótrúlegri aburðarrás og veltir fyrir sér ýtrustu afleiðingum sem hefðu getað orðið:

„Lönd­un á ammoní­aki úr ammoní­aks­skipi leysti þessa hættu­legu at­b­urðarás úr læðingi eft­ir að lönd­un­ar­barki sprakk við upp­haf lönd­un­ar. Eld­ar léku um yf­ir­borð kúl­unn­ar, reynd­ar á af­mörkuðu svæði í kring­um þenn­an út­blást­urs­loka. Ýtrustu (al­var­leg­ustu) af­leiðing­ar hefðu getað orðið þær að allt inni­hald geym­is­ins, sem á þeim tíma­punkti var rúm­lega 100 tonn, hefði farið út í um­hverfið og valdið þar spjöll­um og hugs­an­leg­um mjög al­var­leg­um af­leiðing­um jafn­vel dauða og átt­un­ar­vanda starfs­manna og annarra í um­hverf­inu, allt eft­ir því hvaðan vind­ur blés.“

Hann minnist hugrekkis Þórðar Bogasonar slökkviliðsmanns sem var sannkölluð hetja þann dag:

„Ekki má gleyma hug­rekki Þórðar Boga­son­ar, slökkviliðsmanns og öku­kenn­ara, sem setti sig í lífs­hættu er hann stökk með hraði upp stig­ann á kúlutopp­inn og náði að slökkva vetniseld­inn á síðustu stundu.“

Stefán rann­sakaði þennan atburð þegar hann var deild­ar­verk­fræðing­ur Vinnu­eft­ir­lits­ins og lét taka sýni úr kúl­unni við botn­loka henn­ar. Mikið magn af vetni fannst í þessu sýni og þrjár rann­sókn­ar­stof­ur voru sam­mála um þá niður­stöðu. Hann skilaði svo skýrslu áður en hann yf­ir­gaf stofn­un­ina í ág­úst 1991 en svo heyrðist ekki neitt í kjölfarið.

„Árin liðu og ekki var mik­il um­fjöll­un um hætt­ur tengd­ar rekstri verk­smiðjunn­ar, en skyndi­lega árið 2001 ber­ast fregn­ir af spreng­ingu í ammoní­aks­húsi verk­smiðjunn­ar. Spreng­ing­in var raun­veru­legt slys og því mun al­var­legra en fyrra „slysið“ og flaug þá 7,5 tonna steypustykki í um­hverfið, en ekk­ert mann­tjón varð sem bet­ur fer. Vinnu­eft­ir­litið gerði skýrslu um seinna slysið og „nú var vetni“ greint sem fru­mor­sök spreng­ing­ar­inn­ar. Rekst­ur verk­smiðjunn­ar var stöðvaður eft­ir þessa spreng­ingu og líf­tíma henn­ar því lokið.“

Greinilegt er að hvorki Vinnueftirlit né verskmiðjan hafi lært af skýrslu Stefáns en hann segir mik­il­vægt að draga fram or­sak­ir, en ekki að búa til söku­dólga. Mann­leg mis­tök séu eðli­leg og í stór­slysaum­hverfi verður ávallt að greina or­sak­ir mjög ít­ar­lega.

Frétt DV um slysið árið 1990.