Diljá með opið bréf til Ás­mundar: „Hvað kom fyrir barnið?“

Diljá Ámunda­dóttir Zoega fyrr­verandi vara­borgar­full­trúi sem átti með annars sæti i skóla- og frí­stunda­ráði, birtir opið bréf til Ás­mundar Einar Daða­sonar, mennta- og barna­mála­ráð­herra, í dag.

„Ég var að klára að horfa á blaða­manna­fundinn sem þú hélst um um­byltingu á mennta­kerfinu og má til með að skrifa þér nokkrar línur. Ég ber miklar væntingar til þessara breytinga sem þú boðar og þá helst sem lútar að um­svifa­meiri stuðningi við börn sem búa við erfiðar að­stæður,“ skrifar Diljá á Vísi.

„Ég var vara­borgar­full­trúi í 12 ár eða frá 2010 - 2022 og átti meðal annars sæti í skóla- og frí­stunda­ráði, vel­ferðar­ráði, mann­réttinda­ráði og of­beldis­varnar­nefnd borgarinnar um ára­bil. Á fundum þessara ráða fengum við ótal kynningar um stöðu barna í Reykja­vík. Á þessum tíma tók ég eftir því að sjaldan voru mikil­vægar upp­lýsingar tengdar saman og skoðaðar í stærra sam­hengi og mér varð ljóst að það þarf að breyta allri heildar­nálgun í mála­flokknum. Við eigum það nefni­lega til að benda bara á það sem er að og spyrja: „Hvað er eigin­lega að þessu barni?” - en sjaldnar er rætt um „Hvað kom fyrir barnið?” skrifar Diljá.

Hún segir að rann­sóknir hafa sýnt að 16,4% barna verði fyrir of­beldi fyrir 18 ára af­mælis­daginn sinn en það gera 13 þúsund börn á Ís­landi. Börn sem búa við hvers konar of­beldi eiga mun erfiðara með að ein­beita sér að námi vegna ein­kenna á­falla­streitu.

Fyrir utan töl­fræði um of­beldi þá er talið að eitt barn af sau­tján sé með mál­þroska­röskun sem eykur líkurnar á því að þetta sama barn flokkist inn í “getur ekki lesið sér til gagns”-flokkinn.
„Vissir þú að 70% fanga hafa verið með mál­þroska­röskun?“ spyr Diljá. „Þeir flosna snemma upp úr námi án þess að fá við­eig­andi stuðning með hörmu­legum af­leiðingum fyrir þessa ein­stak­linga og miklum kostnaði fyrir sam­fé­lagið allt.“

„Hver er lífsins saga þeirra heimilis­lausu karla sem neituðu að yfir­gefa Neyðar­skýlið á Granda vegna þess að þeir treysta sér ekki að vera úti í kuldanum. Hvaða á­föllum urðu þær konur sem nú fylla Konu­kot á hverri nóttu fyrir í barn­æsku? Hvað kom fyrir þessa ungu menn sem nú sitja í gæslu­varð­haldi vegna gruns um á­form um hryðju­verk? Hvað leiddi þá á þennan stað sem þeir eru á núna? Eða ung­menni sem stunda líkams­á­rásir í mið­borginni eða fremja of­beldis­brot á jafn­öldrum sínum og kennurum? Hver er for­sagan að þessum vanda þeirra? Hvað er um að vera á þeim heimilum hjá börnum sem senda hin­segin börnum hrotta­leg og meiðandi hljóð­skila­boð á sam­fé­lags­miðlum? Það þarf að setja þessa hljóð­búta í sam­hengi við þá stað­reynd að á árunum 2020-2021 féllu þrjú ung­menni á aldrinum 13-16 ára fyrir eigin hendi, tvö af þeim voru hin­segin. Ég er nokkuð viss um að þú fáir sama sting í magann og ég þegar fókusinn er alltaf á því af­hverju vaxandi hópur barna geti ekki lesið sér til gagns í stað þess að horfa heildar­myndina“
Diljá bendir á að talið sé að 60% barna verði fyrir á­falli eða lifi við við­varandi álag fyrir 18 ára aldur. Rann­sóknir á borð við ACE (Adver­se child­hood experience) og hin ís­lenska Á­falla­saga kvenna sýna svo fram á sterk tengsl á milli á­falla í æsku og heilsu­brests, geð- eða fíkni­vanda á full­orðins­árum.

Al­gengustu á­föllin sem börn upp­lifa í barn­æsku:

• Fíkni- og geð­sjúk­dómur í fjöl­skyldu
• Of­beldi - and­legt, kyn­ferðis­legt og líkam­legt
• Fá­tækt
• Skilnaður for­eldra og erfið sam­skipti í kjöl­farið
• Sorg vegna ást­vina­missis
• Van­ræksla og öryggis­leysi á heimili

„Svo er það jú Heckn­ey-kúrfan svo­kallaða sem sýnir okkur skýrt fram á að því fyrr sem fjár­fest er í ævi hvers og eins, því meiri sparnaður verður í kerfinu með virkni og þátt­töku allra. Sparnaður verður til með bættum náms­árangri og minni þörf fyrir við­bótar­stuðning í skóla­kerfinu, aukin þátt­taka á vinnu­markaði og sparnaði í heil­brigðis, dóms/fangelsis og fé­lags­lega kerfinu.“
„Í febrúar 2022 fékk ég sam­þykkta til­lögu mína í Skóla- og frí­stunda­ráði Reykja­víkur­borgar um inn­leiðingu að auknum stuðningi við starfs­fólk skóla­kerfisins (leik- og grunn­skóla og frí­stunda­heimila) til að mæta þeim börnum sem þurfa á því að halda vegna á­falla, sorgar eða við­varandi and­legs á­lags og eiga því erfitt með að stunda nám. Það má því eigin­lega að segja að þarna hafi verið lagður grunnur að því að inn­leiða á­falla­miðaða nálgun inn í skóla­kerfið í Reykja­vík.“

„Með því að inn­leiða á­falla­miðaða nálgun inn í skóla­kerfið er verið að horfa til þess að upp­legg allra ferla sé í raun snúið við. Verið er að leggja til að taka fókusinn af birtingar­mynd og ein­kenni vanda (af­leiðingar) og kafa ofan í rót vandans (or­sök). Allt með það að mark­miði að börnum líði vel inni í náms­um­hverfinu. Mikil­vægt er að að­skilja á­falla­miðaða nálgun frá á­falla­miðaðri með­ferð. Með­ferð er alltaf í höndum fag­aðila á borð við sál­fræðinga.“

„Ég veit að þetta er ansi um­svifa­mikil breyting, kæri Ás­mundur, en við erum jú bara komin með það mikla og djúpa þekkingu á skað­legum á­hrifum á­falla í barn­æsku að það er eigin­lega á­kveðið mann­réttinda­brot að líta fram­hjá þessu mikið lengur. Þetta er mikil skaða­minnkun og á­vinningurinn birtist í fleiri myndum en krónu­tölum.“

„Eftir að hafa horft á blaða­manna­fundinn þinn er ég þó full vonar um að hug­rekkið sé til staðar og að þú látir form­lega inn­leiða á­falla­miðaða nálgun inn í allt skóla­kerfið okkar.
Ps. Ef þú vilt byrja á ein­hverju auð­veldri að­gerð þá myndi ég taka út hrað­lestrar­prófin alveg eins og skot. Þau eru partur af vanda­málinu og draga úr árangri fyrir öll börn,“ skrifar Diljá að lokum.